Kiedy powstała Biblia? Kto ją napisał i czy można jej ufać

Odpowiedź na pytanie, kiedy powstała Biblia, jest taka: nie w jednym momencie. To cała biblioteka ksiąg, które pisało wiele osób na przestrzeni wielu stuleci, przy czym Stary Testament powstał głównie po hebrajsku, a Nowy po grecku. Dokładne daty bywają dla historyków sporne, więc podaję tutaj tylko te, o których mówię w odcinkach, i zawsze jako przybliżone. Poukładajmy to sobie po kolei: kiedy te księgi powstawały, kto je pisał, w jakim języku i dlaczego ja sam tym księgom ufam.

Kiedy powstała Biblia: zbiór ksiąg pisanych przez stulecia

Słowo „Biblia” kojarzy nam się z jedną książką, ale tak naprawdę to zbiór ksiąg, za którymi stoją różni autorzy, różne miejsca i różne gatunki, od historii i praw po poezję, listy i proroctwa. Między ostatnimi wydarzeniami opisanymi w Starym Testamencie a początkiem Nowego mija kilkaset lat historii. Żeby łatwiej było się w tym odnaleźć, zebrałem kilka punktów zaczepienia, które padają w odcinkach:

• Pięć pierwszych ksiąg tradycyjnie przypisuje się Mojżeszowi. W odcinku Dzień 43: Gdzie możemy najlepiej nauczyć się wierzyć mówię, że wierzy się, iż jest autorem Pięcioksięgu, a sama Księga Powtórzonego Prawa zaczyna się od słów o tym, co Mojżesz wypowiedział Pwt 1,1. Więcej o tych księgach znajdziesz w artykule o Torze.
• Księgi prorockie to dobry przykład tego, jak dawne są to teksty. Księga Micheasza powstała mniej więcej w latach od 735 do 700 przed Chrystusem, czyli dobre kilkaset lat przed Jezusem, o czym mówię w odcinku Dzień 172: Mesjasz nie do podrobienia.
• Zwoje znad Morza Martwego pokazują, jak stary jest sam tekst. Najstarszy zachowany zwój z całą Księgą Izajasza pochodzi z około 175 roku przed naszą erą, a sama księga jest jeszcze dużo starsza, o czym mówię w odcinku Dzień 130: Zakazany rozdział.
• Listy św. Pawła powstawały już po śmierci i zmartwychwstaniu Jezusa. List do Rzymian został napisany mniej więcej w 57 roku, w Koryncie, w czasie trzeciej podróży misyjnej Pawła Rz 1,7.
• Ewangelie spisano, jak przyjmuje większość badaczy, jeszcze w I wieku, a za najwcześniejszą z czterech uznaje się Ewangelię Marka, o czym mówię w odcinku Dzień 288: Najważniejsze przesłanie Marka.

Dodam jeszcze jedną rzecz, która wielu osobom nie przychodzi do głowy: w oryginale Biblia nie miała rozdziałów ani wersetów. Ten podział dodano dużo później, po to, żeby łatwiej było znaleźć konkretny fragment i się do niego odwołać.

Kto napisał Biblię: konkretni ludzie, w konkretnych czasach

Dla mnie Biblia jest natchniona przez Boga 2 Tm 3,16, ale napisali ją ludzie żyjący w określonych okolicznościach i w określonej kulturze. W odcinku Dzień 129: Skąd Izajasz wiedział o królu Cyrusie mówię, że wcale nie musimy wyobrażać sobie proroków w transie, którym Bóg dosłownie prowadzi rękę po pergaminie. Bliżej mi do myśli, że Bóg użył tych ludzi i świata, w którym żyli. Zaznaczam tam też uczciwie, że przedstawiam różne możliwości i nie daję ręki za wszystko, bo Biblia powstała na tyle dawno, że niektórych rzeczy nie da się dziś ocenić jednoznacznie.

Co w takim razie wiemy o konkretnych autorach? Weźmy trzech, o których najwięcej mówię w podcaście.

• Łukasz nigdzie nie podaje swojego imienia, ale za to pisze wprost, że nie był naocznym świadkiem, tylko wszystko dokładnie zbadał Łk 1,3. Napisał dwie księgi, Ewangelię i Dzieje Apostolskie Dz 1,1, które razem dają nieco ponad 27 procent Nowego Testamentu. Paweł wymienia Łukasza wśród swoich współpracowników Flm 1,24, a w Dziejach opowieść w pewnym momencie zmienia się z „oni” na „my” Dz 16,10, czyli autor sam staje się częścią tej historii. Tradycja pierwszego Kościoła przypisuje te dwie księgi właśnie Łukaszowi, o czym mówię w odcinku Dzień 305: Solidny dokument historyczny.
• Marek to, jak się przyjmuje, Jan Marek, uczeń Piotra, więc jego Ewangelia jest pośrednio relacją naocznego świadka, bo Marek spisywał to, co słyszał od Piotra. Tak o tym opowiadam w odcinku o Dniu 288.
• Paweł pisał swoje listy do konkretnych wspólnot, a potem te listy kopiowano i czytano na spotkaniach w innych miejscach. Sam Paweł prosi zresztą, żeby jeden z nich przeczytano także w sąsiednim mieście Kol 4,16. O Liście do Rzymian i jego adresatach mówię w odcinku Dzień 328: Wszyscy mamy problem, a więcej o samym apostole przeczytasz w artykule o św. Pawle.

Czasem pytanie o autora jest bardziej skomplikowane. Przy Księdze Izajasza wspominam, że nie wiadomo na pewno, czy całość napisał sam prorok, czy część dopisali jego uczniowie. Mnie to akurat nie przeszkadza, bo Nowy Testament cytuje tę księgę jako Boże słowo, więc dla mnie jej autorytet nie zależy od tego, ile osób trzymało pióro.

W jakim języku napisano Biblię

Stary Testament powstał głównie po hebrajsku, a Nowy po grecku. Jest tu jednak jeszcze jeden ciekawy trop, który wyjaśnia, dlaczego niektóre cytaty w Nowym Testamencie brzmią inaczej niż ich odpowiedniki w Starym. Chodzi o Septuagintę, czyli grecki przekład Biblii hebrajskiej, który funkcjonował już w czasach Jezusa i z którego korzystali pierwsi chrześcijanie spoza środowiska żydowskiego. Dlatego Ewangelia Łukasza cytuje Izajasza słowami, których nie znajdziemy w naszym polskim tekście tej księgi, i możesz to sam porównać: Iz 61,1 i Łk 4,18. Rozwijam ten wątek w odcinku Dzień 132: Jak dostrzec świat z innej perspektywy.

Czy Biblia jest wiarygodna? Argumenty, które podaję w odcinkach

Nie mam jednego dowodu, który zamyka dyskusję, i nie będę udawał, że go mam. Mam za to kilka powodów, dla których ufam Biblii, i zachęcam cię, żebyś je sam sprawdził. Dla mnie bardzo ważne jest, żeby traktować Biblię uczciwie, bo ona sama nie boi się trudnych pytań.

Łukasz jako historyk

Zacznijmy od tego, jak Łukasz sam opisuje swoją pracę na początku Ewangelii:

3 Postanowiłem i ja, który to wszystko od początku dokładnie wybadałem, opisać ci [to] po kolei, zacny Teofilu;

4 Abyś nabrał pewności co do tego, czego cię nauczono.

W odcinku o Dniu 305 opowiadam, że w obu księgach Łukasza pojawia się mnóstwo imion władców, nazw krajów, miast i wysp, i twierdzę tam, że nie znajdziemy w nich błędów. Wspominam też historyka Williama Ramsaya, który był do Łukasza nastawiony sceptycznie i latami badał, czy ten pisze prawdę, a ostatecznie uznał go za historyka najwyższej klasy. To jest mój argument, a nie ostateczny dowód, ale dla mnie jest naprawdę mocny.

Świadkowie, których można zapytać

Paweł pisze, że Jezus po zmartwychwstaniu ukazał się ponad pięciuset osobom naraz i że większość z nich wciąż jeszcze żyła 1 Kor 15,6. Zobacz, co to znaczyło dla pierwszych czytelników tego listu: jeśli ktoś miał wątpliwości, mógł pójść i tych ludzi zapytać. To jest zachęta do sprawdzenia, a nie do ślepej wiary, o czym mówię w odcinku Dzień 337: Problem zmartwychwstania.

Zapowiedzi, które się wypełniły

W odcinkach pokazuję też kilka przykładów zapowiedzi, które potem potwierdziła historia:

• Cyrus jest wymieniony przez Izajasza z imienia Iz 45,1, zanim jeszcze sprowadził Izraelitów z niewoli. Nie rozstrzygam, jak dokładnie to się stało, ale pokazuję różne możliwości w Dniu 129.
• Tyr, czyli bogate miasto portowe, ma według zapowiedzi Ezechiela upaść Ez 26,12. W odcinku Dzień 158: Czego Biblia uczy nas o historii opowiadam, jak historia to potwierdziła, bo Aleksander Wielki z gruzów starego miasta usypał przejście na wyspę, a ten opis szanują także historycy, którzy nie mają żadnego interesu w obronie Biblii. Zastrzegam tam jednak, że nie ma sensu bronić na siłę wczesnej daty zapowiedzi, jeśli historia pokazuje, że mogło być inaczej.
• Betlejem pojawia się u Micheasza, który pisze o władcy, który wyjdzie z tego małego miasteczka Mi 5,2, a Ewangelia Mateusza przypomina te słowa w opisie narodzin Jezusa Mt 2,5-6. W odcinku Dzień 172: Mesjasz nie do podrobienia przywołuję też wyliczenia Petera Stonera na temat prawdopodobieństwa, że kilka takich zapowiedzi spełni się w jednej osobie, ale zaznaczam, że to jego rachunek, który cytuję, a nie moje odkrycie.

Uczciwie o tym, czego nie wyciągam

Biblia z założenia nie jest podręcznikiem nauki i nie warto jej tak czytać. W odcinku Dzień 218: Naukowe odkrycia i dinozaury w Księdze Hioba pokazuję kilka ciekawostek, na przykład opis krążenia wody w przyrodzie Hi 36,27-28, ale od razu zaznaczam, że nie kupuję tanich sensacji, a moja wiara wcale się na takich ciekawostkach nie opiera. Podobnie jest z pytaniem, czy Estera istniała naprawdę. Król Kserkses to postać historyczna, a o samej Esterze historycy z tamtych czasów po prostu nie piszą, tylko że brak wzmianki nie jest jeszcze dowodem, że czegoś nie było. Rozmawiam o tym w odcinku Dzień 240: Czy historia Estery faktycznie się wydarzyła.

Co z tego dla mnie dzisiaj: najlepiej sprawdzić samemu

Po pierwsze, czytaj całe księgi, a nie pojedyncze cytaty. Najłatwiej zacząć od Ewangelii Łukasza, a zaraz po niej przeczytać Dzieje Apostolskie, bo to dwie części jednej opowieści tego samego autora i czyta się je jak jedną historię. Zobacz też artykuł o czterech Ewangeliach.

Po drugie, pytaj, dla kogo tekst był pisany. Księgi prorockie miały najpierw coś znaczyć dla ludzi żyjących w tamtych czasach, a dopiero potem mogły mieć swój ciąg dalszy, i właśnie tak patrzę na nie w odcinku o Tyrze. Ten sam klucz pomaga przy listach Pawła, które pisał przecież do konkretnych wspólnot z konkretnymi problemami.

Po trzecie, sprawdzaj. Jezus mówi: „Badajcie Pisma” J 5,39, a Łukasz pisze swoją Ewangelię po to, żebyśmy mieli pewność. Zadawaj więc trudne pytania i szukaj na nie odpowiedzi, zamiast zadowalać się gotowymi hasłami.

Po czwarte, nie szukaj samych sensacji. Jeśli ktoś pokazuje ci „dowód”, który wygląda zbyt łatwo, sprawdź go dwa razy. Nie lubię tanich sensacji w stylu „wystarczy dobrze zinterpretować”, bo wiara zbudowana na solidnych podstawach i tak przetrwa uczciwe pytania.

Po piąte, nie bój się krytyki. Nie musisz się zgadzać z krytykami Biblii, ale warto zmierzyć się z ich pytaniami. Mnie dużo bardziej przekonuje Biblia, którą da się sprawdzać, niż taka, którą trzeba chronić przed pytaniami.

Posłuchaj w podcaście

Dzień 305 · Ewangelia św. Łukasza 1Solidny dokument historycznyKim był Łukasz i dlaczego uważam go za rzetelnego historyka.

Dzień 129 · Księga Izajasza 45-48Skąd Izajasz wiedział o królu CyrusieJak mogły powstawać księgi prorockie, bez magii i transu.

Dzień 128 · Księga Izajasza 40-44Pocieszenie w trudnościachDwie części Księgi Izajasza i pytanie o jej autora.

Dzień 158 · Księga Ezechiela 25-27Czego Biblia uczy nas o historiiZapowiedź upadku Tyru i to, co potwierdza historia.

Dzień 172 · Księga Micheasza 1-7Mesjasz nie do podrobieniaZapowiedzi o Mesjaszu i pytanie, czy ktoś mógł je ukartować.

Dzień 240 · Księga Estery 6-10Czy historia Estery faktycznie się wydarzyłaJak uczciwie mierzyć się z krytyką Biblii.

Dzień 288 · Ewangelia św. Marka 1-3Najważniejsze przesłanie MarkaKim był Marek i dlaczego jego Ewangelia jest uznawana za najwcześniejszą.

Dzień 328 · List do Rzymian 1-4Wszyscy mamy problemList do Rzymian: kto go napisał, do kogo i skąd.

Jeśli chcesz sam sprawdzić, jak wygląda Biblia od środka, zajrzyj do planu czytania Biblii, w którym każdy dzień to fragment do przeczytania i odcinek podcastu, w którym opowiadam, co z niego wynika.

Fragmenty Pisma Świętego pochodzą z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (Fundacja Wrota Nadziei, licencja CC BY-ND 4.0).