Cztery Ewangelie: po co aż cztery i czym się różnią

Cztery Ewangelie to cztery osobne relacje o życiu, śmierci i zmartwychwstaniu Jezusa, spisane przez Mateusza, Marka, Łukasza i Jana. Jeśli pytasz, po co aż cztery, to moja odpowiedź brzmi tak: każdy z autorów pisał do innych ludzi i w innym celu, więc razem dają nam dużo pełniejszy obraz niż którakolwiek z nich osobno. Różnią się akcentami, kolejnością wydarzeń i stylem, ale wszystkie opowiadają o tej samej Osobie.

Sam do Pisma Świętego wszedłem właśnie od Nowego Testamentu. Przez lata byłem ministrantem i lektorem, więc w głowie miałem mnóstwo fragmentów, ale leżały tam jak rozsypane puzzle, z których nie bardzo umiałem złożyć całość. Dopiero kiedy zacząłem czytać Ewangelie po kolei, od początku do końca, poskładały mi się w jedną historię. Opowiadam o tym w odcinku Łącznik między Starym a Nowym Testamentem.

Dlaczego są cztery Ewangelie?

Zacznijmy od samego słowa. „Ewangelia” znaczy po prostu dobra nowina, ale w świecie rzymskim to słowo miało swój bardzo konkretny użytek, bo jako dobrą nowinę ogłaszano na przykład rządy cesarza. Kiedy więc ktoś zaczynał pisać o zupełnie innej dobrej nowinie, czyli o Jezusie, to nie mówił o rzeczy drobnej. Mówił o czymś, co miało zmienić sposób patrzenia na władzę, na życie i na samego Boga.

A po co aż cztery relacje? Jan pod koniec swojej księgi przyznaje, że gdyby spisać wszystko, co zrobił Jezus, to cały świat nie pomieściłby tych ksiąg J 21,25. Skoro jest tyle do opowiedzenia, to mnie wcale nie dziwi, że jedna wersja nie wystarczyła. Do tego dochodzi coś, co lubię porównywać do imprezy. Zapytaj trzy osoby, które na niej były, jak było, a każda opowie ci coś trochę innego, bo jedna zapamiętała rozmowy, druga muzykę, a trzecia to, kto z kim przyszedł. To nie znaczy, że sobie przeczą, tylko że każda patrzyła z własnego miejsca. Tak samo jest z ewangelistami i mówię o tym w odcinku Najważniejsze przesłanie Marka.

Wszystkie cztery mają zresztą ten sam szkielet: najpierw zapowiedź, kim jest Jezus, potem Jego nauczanie i cuda, następnie zdrada, proces i śmierć, a na końcu zmartwychwstanie. Różnice zaczynają się dopiero w tym, co autor wybiera z całej tej historii, komu ją opowiada i co chce, żeby jego czytelnik zrozumiał.

Ewangelie synoptyczne i Ewangelia Jana

Ewangelie Mateusza, Marka i Łukasza nazywa się ewangeliami synoptycznymi. Słowo to pochodzi od greckiego „patrzeć razem” i dobrze oddaje sprawę, bo te trzy księgi łączy tak dużo wspólnych wydarzeń, że można by ułożyć trzy kolumny i wypisać obok siebie, kto jak opisał to samo zdarzenie. Jan stoi poza tą trójką, bo jego relacja jest po prostu inna, a o tym, dlaczego tak jest, opowiadam niżej.

W naszym planie czytania kolejność jest nietypowa, bo po Marku czytamy od razu Jana, a Łukasza dopiero na końcu, razem z Dziejami Apostolskimi. Łukasz napisał obie te księgi, więc czytanie ich jednym ciągiem wydaje się sensowne. Więcej o tym dowiesz się w odcinku Źródło prawdziwego życia.

Czym różnią się Ewangelie: każda po kolei

Ewangelia Mateusza: Żyd, który pisze do Żydów o Żydzie

Mateusz był poborcą podatkowym, więc wśród swoich rodaków nie cieszył się wielką sympatią, bo poborców uważano za ludzi, którzy współpracują z okupantem. Ale świetnie rozumiał świat, w którym żył, i ludzi, do których pisał. Zaczyna od rodowodu Jezusa, syna Dawida i syna Abrahama Mt 1,1, bo obaj ci ludzie dostali od Boga obietnice, a Jezus ma być ich wypełnieniem. W jego księdze znajdziesz ponad 130 odwołań do Starego Testamentu, a przy narodzinach Jezusa pisze wprost, że stało się to po to, żeby wypełniło się to, co zapowiedział prorok Mt 1,22-23. Takich zwrotów u pozostałych ewangelistów w tej ilości nie znajdziesz.

Dlatego właśnie Mateusz stoi na samym początku Nowego Testamentu, bo jest jak most, który łączy go ze Starym. Jezus mówi tu zresztą wprost: „Nie przyszedłem znieść, ale wypełnić” Mt 5,17. Kazanie na Górze zaczynamy czytać w odcinku Co oznacza być uczniem Jezusa. Więcej o tej księdze znajdziesz w naszym wstępie do Ewangelii św. Mateusza.

Ewangelia Marka: najkrótsza i najszybsza

Ewangelia Marka ma tylko 16 rozdziałów, ale to jest szesnaście rozdziałów naprawdę szybkiej akcji. Greckie słowo, które tłumaczymy jako „zaraz” albo „natychmiast”, pada tam ponad 40 razy, więc czytając, masz wrażenie, że wszystko dzieje się jedno po drugim. Jest tu mało długiego nauczania, a dużo działania: Jezus uzdrawia, ucisza burzę i wyrzuca złe duchy. Przyjmuje się, że to Ewangelia najwcześniejsza. Tradycja podaje, że jej autorem był Jan Marek, uczeń Piotra, więc w pewnym sensie czytamy relację naocznego świadka, którą spisał ktoś z jego najbliższego otoczenia.

Marek pisze do ludzi spoza żydowskiego świata, najpewniej w dużej mierze do Rzymian. Dlatego nie ma u niego rodowodu ani opowieści o narodzinach Jezusa, bo dla takiego czytelnika nie byłyby one aż tak ważne. Otwiera za to zdaniem, które dla rzymskiego ucha brzmiało bardzo odważnie: „Początek ewangelii Jezusa Chrystusa, Syna Bożego” Mk 1,1. W świecie, w którym Synem Bożym nazywano cesarza, to był mały przewrót.

Mój ulubiony przykład to opis ukrzyżowania. Marek opisuje je tak, jak wyglądała koronacja cezara, czyli po kolei: zwołanie żołnierzy, purpurowy płaszcz, wieniec, okrzyki na cześć króla, procesja na wzgórze i napis. Dla pierwszych czytelników to było od razu czytelne. A kończy się to wszystko słowami setnika, czyli rzymskiego żołnierza: „Ten człowiek prawdziwie był Synem Bożym” Mk 15,39. Rozbieram to krok po kroku w odcinku Nieprzypadkowy opis ukrzyżowania. Zapraszam też do naszego wstępu do Ewangelii św. Marka.

Ewangelia Łukasza: solidny dokument historyczny

Łukasz jest jedynym z czterech ewangelistów, który od razu na początku mówi, że sam nie był naocznym świadkiem. Zaznacza jednak, że zanim zaczął pisać, sprawdził wszystko po kolei:

Ponieważ wielu podjęło się sporządzić opis tych wydarzeń, co do których mamy zupełną pewność; Tak jak nam [je] przekazali ci, którzy od początku byli naocznymi świadkami i sługami słowa; Postanowiłem i ja, który to wszystko od początku dokładnie wybadałem, opisać ci [to] po kolei, zacny Teofilu; Abyś nabrał pewności co do tego, czego cię nauczono.

Bardzo lubię to, że Łukaszowi tak zależy, żeby wiara jego czytelnika opierała się na konkretach, a nie na zasłyszanych historyjkach. W odcinku mówię, że w Ewangelii i w Dziejach Apostolskich Łukasz wymienia 32 kraje, 54 miasta i 9 wysp i że nie ma tam pomyłek. Sceptyczny historyk William Ramsay, który chciał to obalić, po latach badań uznał Łukasza za wybitnego historyka. Razem z Dziejami Apostolskimi jego teksty to ponad 27 procent całego Nowego Testamentu.

Łukasz ma też sporo opowieści, których nie znajdziesz nigdzie indziej, na przykład spotkania Zachariasza i Marii z aniołem. Zachariasz, kapłan, wątpi w to, co słyszy, a Maria odpowiada: „Oto służebnica Pana, niech mi się stanie według twego słowa” Łk 1,38. Podobnie jest z przypowieściami, w tym z tą o dwóch braciach, którą opowiadam w odcinku Historia dwóch braci. Zajrzyj też do naszego wstępu do Ewangelii św. Łukasza, a ciąg dalszy tej historii znajdziesz w Dziejach Apostolskich.

Ewangelia Jana: najbardziej inna

Jan napisał swoją księgę najpóźniej z całej czwórki, więc najpewniej znał już pozostałe trzy. Tradycja podaje, że był najmłodszym i najbliższym uczniem Jezusa, a sam pisze o sobie: „uczeń, którego Jezus kochał”. Przyjmuje się też, że żył najdłużej z apostołów i jako jedyny z nich nie zginął jako męczennik. To, jak długo żył i jak głęboko doświadczył Jezusa, naprawdę słychać w tekście. Ewangelia Jana nie jest przyziemna, tylko zaczyna się od poezji o Słowie, które było na początku J 1,1-5, i od zdania, że „to Słowo stało się ciałem i mieszkało wśród nas” J 1,14.

Tylko u Jana usłyszysz, że Jezus około stu razy nazywa Boga Ojcem. Przyszedł pokazać, jaki naprawdę jest Bóg, czyli że jest dobrym Ojcem, a nie surowym sędzią. Tylko u Jana jest też wskrzeszenie Łazarza, o którym mówię w odcinku Dlaczego Jezus czekał. A życie wieczne według Jana nie zaczyna się dopiero po śmierci, tylko już teraz: „kto słucha mego słowa i wierzy temu, który mnie posłał, ma życie wieczne” J 5,24. Jan sam zresztą podaje, po co napisał swoją księgę:

I wiele innych cudów uczynił Jezus na oczach swoich uczniów, które nie są napisane w tej księdze. Lecz te są napisane, abyście wierzyli, że Jezus jest Chrystusem, Synem Bożym, i abyście wierząc, mieli życie w jego imieniu.

Na sam koniec jest scena nad jeziorem, w której zmartwychwstały Jezus spotyka Piotra. Uwielbiam ją i opisuję w odcinku Spotkanie przy ognisku. Wstęp do tej księgi znajdziesz w naszym opracowaniu Ewangelii św. Jana.

Którą ewangelię czytać najpierw?

To pytanie słyszę bardzo często, a odpowiedzi są właściwie dwie. Jeśli dopiero zaczynasz przygodę z Pismem Świętym, najczęściej poleca się Ewangelię Jana i ja też ją polecam, bo Jan sam wyjaśnia, po co ją napisał, a przy tym bardzo głęboko pokazuje, kim jest Jezus. Jeśli natomiast lubisz wartką opowieść, zacznij od Marka, bo jest najkrótsza i czyta się ją jak historię pełną akcji. Ewangelia Mateusza otwiera Nowy Testament i najlepiej czyta się ją wtedy, kiedy zna się już trochę Stary, bo Mateusz cały czas do niego odsyła.

Przy czytaniu pamiętaj o trzech rzeczach:

• Czytaj ewangelię w całości. Te księgi były pisane po to, żeby przeczytać je albo wysłuchać za jednym razem, a zajmuje to mniej więcej godzinę. Poczujesz wtedy tempo opowieści i zauważysz motywy, które się powtarzają.
• Pytaj, do kogo Jezus mówi. Czy mówi do uczniów, do tłumu, czy do swoich przeciwników? To zmienia sens wielu zdań.
• Nie ściągaj z jednej ewangelii do drugiej na siłę. Różnice w szczegółach to po prostu różne punkty widzenia, więc zamiast się o nie kłócić, zapytaj, co dany autor chciał przez nie pokazać.

Co z tego dla mnie dzisiaj

Zacznij od jednej. Nie musisz rozumieć wszystkiego naraz. Wybierz jedną ewangelię, przeczytaj ją do końca i zobacz, co ci z niej zostanie w głowie i w sercu. Cztery relacje nie są po to, żeby cię przytłoczyć, tylko po to, żebyś mógł spojrzeć na Jezusa z kilku stron.

Pytaj i sprawdzaj. Łukasz zbadał wszystko, zanim zaczął pisać, i ty też możesz zadawać trudne pytania, bo Pismo Święte naprawdę się ich nie boi.

Zobacz Jezusa takim, jakim jest. U Mateusza to Król obiecany od wieków, u Marka ktoś, kto ma moc, u Łukasza ten, który szuka każdego, a u Jana Syn, który pokazuje nam Ojca. Warto mieć w głowie wszystkie cztery obrazy naraz, bo dopiero razem dają pełny portret.

Posłuchaj w podcaście

Dzień 275 · Ewangelia św. Mateusza 1-4Łącznik między Starym a Nowym TestamentemPoczątek Mateusza, Żyd piszący do Żydów i dlaczego warto znać Stary Testament.

Dzień 276 · Ewangelia św. Mateusza 5-6Co oznacza być uczniem JezusaPowołanie rybaków i błogosławieni, czyli szczęśliwi.

Dzień 288 · Ewangelia św. Marka 1-3Najważniejsze przesłanie MarkaKim był Marek i dlaczego jego pierwsze zdanie było w Rzymie małą rewolucją.

Dzień 295 · Ewangelia św. Marka 15-16Nieprzypadkowy opis ukrzyżowaniaUkrzyżowanie opisane jak koronacja cezara.

Dzień 296 · Ewangelia św. Jana 1-2Źródło prawdziwego życiaPoczątek Jana i życie wieczne, które zaczyna się już dziś.

Dzień 301 · Ewangelia św. Jana 11-12Dlaczego Jezus czekałWskrzeszenie Łazarza, o którym pisze tylko Jan.

Dzień 305 · Ewangelia św. Łukasza 1Solidny dokument historycznyDlaczego Łukasz wygląda na rzetelnego historyka, oraz Zachariasz i Maria.

Dzień 312 · Ewangelia św. Łukasza 14-16Historia dwóch braciPrzypowieść, którą znajdziesz tylko u Łukasza.

Jeśli chcesz przeczytać wszystkie cztery ewangelie razem z nami, a potem iść dalej przez całe Pismo Święte, zajrzyj do planu czytania Biblii.

Pierwsza wersja tego artykułu była inspirowana tekstem z OverviewBible. Obecna wersja powstała po naszej redakcji i została rozbudowana o treści z podcastu. Fragmenty Pisma Świętego pochodzą z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (Fundacja Wrota Nadziei, licencja CC BY-ND 4.0).