Czy historia Estery faktycznie się wydarzyła

Cześć, z tej strony Jacek, słuchasz właśnie podcastu Przeczytaj Biblię w rok. Dzisiaj mamy dzień 240 i czytamy Księgę Estery, rozdziały od 6 do 10. Gdybyście chcieli dowiedzieć się więcej na temat tego podcastu, wejdźcie na stronę bibliawrok.pl. Możecie się zastanawiać, okej, po co kolejny odcinek na temat Księgi Estery, abstrahując od tego, że zgodnie z naszym planem czytamy ją w dwa dni, a niekoniecznie w jeden, skoro już wszystko omówiliśmy sobie w poprzednim odcinku. No i teraz chciałbym, żebyśmy spojrzeli też na Księgę Estery z trochę innej strony, może już niekoniecznie od strony takiej stricte teologicznej, ale bardziej historycznej, bo oczywiście może pojawić się pytanie u niektórych z nas: no dobra, a czy faktycznie taka babka gdzieś tam istniała, mamy na to jakieś inne kwity niż Biblia i tak dalej.

Księga Estery generalnie jest jedną z takich ksiąg, które sprawiają, że takie pytania się pojawiają i jednocześnie sprawia to, że pojawiają się też różne kontrowersje na temat tej księgi. No bo właśnie, z jednej strony nie pojawia się w niej Boże imię, z drugiej strony, jak próbujemy gdzieś tam poczytać historyków, no to niekoniecznie jesteśmy w stanie dużo znaleźć na temat samej Estery. No bo jeśli chodzi o samego króla, który tutaj u nas się pojawia jako Achaszwerosz, to był król Kserkses i tutaj to jest, nikt nie ma co do tego żadnych wątpliwości, że mówimy tutaj o tym samym gościu, który tam próbował podbić Grecję, ale zresztą jak oglądaliście 300, to tam zresztą on też się pojawia, został on zatrzymany przez 300 Spartan i tak dalej, tam cała historia z tym związana. Więc tutaj co do gościa nie ma absolutnych wątpliwości. To, że znowu to był król perski, miał swój pałac gdzieś w Iranie, ten jakiś pałac tam też znaleziono, więc wygląda na to, że tutaj to jak najbardziej nam się wszystko trzyma kupy.

Niemniej jednak, jeśli chodzi tutaj o samą z kolei Esterę, no to jest to taka postać, która, no właśnie, czy jesteśmy w stanie znaleźć coś więcej, dodatkowego na jej temat? No wcale niekoniecznie, jakoś szczególnie. Co rzuca nam takie pytanie: no dobra, a skąd mam wiedzieć, czy to jest prawda? No i teraz tak, jeśli chodzi o tą kwestię, to jest kilka rzeczy z nią związanych, które właśnie niekoniecznie nam dzisiaj dam dużo odpowiedzi, ale bardziej chciałbym, żebyśmy zmierzyli się z pewnymi pytaniami, które się pojawiają, no bo znowu warto, żebyśmy mierzyli się czasami z pytaniami, które mogą dla nas wydawać się być niewygodne. Niektórzy patrzą na Księgę Estery w ten sposób, że to jest taka, wiecie, święta historia.

Ta historia jest świecka historia i w zasadzie to Estera jest częścią właśnie tej świętej, a jest jeszcze świecka, no i tutaj one czasami niekoniecznie idą ze sobą w parze. Teraz tak, to, że Estera nie jest wspominana przez jakichś świeckich historyków, wcale niekoniecznie jest jakoś bardzo niezrozumiałe, no bo tak, mówimy tutaj o czasach, na przykład wojen grecko-perskich i takim najpowszechniejszym źródłem informacji na temat tamtego czasu jest grecki historyk Herodot. No i on oczywiście Estery nie wspomina w żaden sposób, ale jednocześnie tam wskazuje w którymś miejscu na to, że ten cały poszukiwanie królowej gdzieś tam było związane z tym, że po prostu Grecy przegonili Persów od siebie i tak naprawdę to też był początek końca imperium perskiego. Z drugiej strony właśnie też co chłopa miałoby to interesować? Wiecie, historycy tamtych czasów, podobnie jak historycy dzisiaj, wtedy bardziej pewnie jeszcze niż dzisiaj, byli bardzo uprzedzeni.

Oni mieli bardzo konkretne polityczne uprzedzenia i pisali historię z perspektywy, która w jakiś sposób wspierała po prostu ich i niekoniecznie zależało im na jakiejkolwiek obiektywności, na tym, żeby rzeczy przedstawiać tak jak były. I zresztą dzisiaj jest dokładnie tak samo. To nie jest tak, że wiecie, oczywiście jest masa szlachetnych historyków, którzy starają się być obiektywni, ale jednak jako ludzie no mamy pewne uprzedzenia, z niektórymi rzeczami się nie zgodzimy, niektóre rzeczy nie pasują naszemu światopoglądowi, możemy chcieć je przedstawić w inny sposób. No wiecie, to jest natura ludzka. Jeśli chodzi o czasy tak odległe jak te, o których tutaj mówimy, no to wiecie, budowanie historii z tamtych czasów, oczywiście mamy jakieś źródła, można to jakoś poukładać, ale to jest trochę tak, jakbyśmy mieli kilka kawałków układanki i próbowali z tego złożyć całe puzzle.

No nie ma absolutnie szans, żeby udało nam się coś takiego zrobić. I teraz, czy biorąc pod uwagę to, że na przykład Herodot jest właśnie tym gościem, który daje nam najwięcej informacji na temat wojen grecko-perskich, czy jego interesowałaby jakakolwiek Estera i ta historia z Żydami i tak dalej? No guzik, ani trochę. Z drugiej strony jest też ten wątek związany dosyć mocno z tym, że to jest w swoim języku, to jest w ogóle bardzo mało religijna księga. Tutaj wiecie, Bóg nie jest wspomniany, o czym rozmawialiśmy sobie w poprzednim odcinku.

Jednocześnie nie ma tu żadnych teologicznych lekcji i tak dalej. My możemy je sobie wyciągnąć, jasne. Jasne, tylko że one nie są jednoznacznie napisane, że wiecie, tu jakieś tam lekcje możemy z tego wyciągać. No nie ma w ogóle tego. I co ciekawe, jest też dokument, który jest takimi dodatkami do Estery.

To nie jest dokument, który jest częścią kanonu hebrajskiego i w ogóle to jest księgi tak zwane apokryficzne, gdzieś tam dodatki, w których kilkaset lat później, no właśnie ktoś się tym przejął, nie? Kurczę, święta ta księga, nie? To może byśmy coś do niej domajstrowali, więc tam zrobiono jakieś, wiecie, teologiczne dodatki, dołożono modlitwy, usta tam Mardocheja i próbowano zrobić z tego trochę świętszą księgę niż jest. Nie żeby ona nie była właśnie, tylko próbowano ją gdzieś tam, wiecie, trochę podkręcić, żeby bardziej się nadawała do tego wszystkiego, co w Biblii jest napisane, co ostatecznie to nie jest część kanonu. To są, wiecie, takie dodatki możemy sobie do Księgi Estery znaleźć i poczytać i fajnie, ale one też służyły bardzo konkretnemu celowi.

Właśnie temu, że nie do końca pasowało to, że ta księga tak wybija się na tle całej reszty. Pojawia się też wątek związany z bardzo ciekawą kwestią, mianowicie z zwojami znad Morza Martwego, czy tam rękopisami znad Morza Martwego, które to zostało odkryte gdzieś na przełomie 1946-47, całkiem przez przypadek w jaskiniach w Qumran, gdzie nagle się okazało, że jacyś pastuszkowie zagubieni po prostu wpadli do jakiejś jaskini, znaleźli tam zapakowane w jakiś dzban właśnie rękopisy. Okazało się, że w ogóle tam mamy fragmenty z Biblii, które zostały napisane w okolicach II wieku, tak się szacuje, chociaż ja może inny nie jestem od tego specem. W każdym razie dawno, dawno jeszcze przed Chrystusem. I one zawierają fragmenty z praktycznie wszystkich ksiąg Starego Testamentu, zakładając, że księgi, które są jeszcze przed nami, Ezdrasza i Nehemiasza, potraktujemy jako jedną, bo tak ona też była traktowana akurat, jeśli chodzi o układ Nehemiasz i Ezdrasz, to była jedna księga, my to mamy podzielone na dwie, no ale właśnie, jeżeli spojrzymy na to z tej perspektywy, no to mamy wszystkie księgi Starego Testamentu poza Księgą Estery.

I znowu tutaj jest pytanie, no dobra, ale dlaczego Księgi Estery tutaj nie ma? Co to w ogóle ma być? W ogóle no nie, już bez jaj, jeszcze tutaj nie ma i chcesz mi powiedzieć, że to jest jakaś tam... Ważna księga natchniona. Teraz abstrahując już od tego, że jest ona częścią kanonu żydowskiego, dla Jezusa zdecydowanie była to księga natchniona.

Dla mnie to jest dosyć mocny argument za tym, żeby tak właśnie na tę księgę patrzeć. Plus samo to, że w ogóle właśnie Nowy Testament, nawet jeżeli nie odnosi się bezpośrednio do wszystkich ksiąg, o czym też już sobie rozmawialiśmy, o tym, że czasami właśnie są księgi, które no właśnie nie mają żadnych odniesień nowotestamentowych, chociażby Księga Pieśni nad Pieśniami, o której rozmawialiśmy, do której próbuje się budować nowotestamentową teologię, choć Nowy Testament na przykład nigdy tego nie robił, to tutaj mamy znowu taki przykład księgi, która okej, nie jest cytowana w Nowym Testamencie, jednocześnie właśnie nie ma jej nawet w tych rękopisach, no ale tutaj chociażby, odpowiadając na pytanie: no dobra, a dlaczego ich nie ma w tych rękopisach? Jest kilka ciekawych pomysłów na to, które mają sens. Oczywiście jedna kwestia jest taka, mówiąc o tych odkryciach, tych zwojów znad Morza Martwego, to pamiętajmy o tym, że my tutaj mówimy o tym, że wiecie, na przestrzeni iluś tam lat po prostu odkrywano coraz to nowe, nowe rzeczy, więc to nawet nikt nie da ręki, że tam wszystko odkryto, więc może przez przypadek akurat tak się zdarzyło. Jest taka opcja, ale okej, dobra, zostawmy przypadek, już tam się nie czepiajmy.

Niektórzy rzucają pomysł, że no dobra, a może wspólnota, która jakby była odpowiedzialna za spisanie tych wszystkich rękopisów, no to była taka dosyć męska wspólnota, tak się przyjmuje, więc może po prostu nie chcieli mieć księgi, która miałaby kobietę jako bohatera. Okej, jest taka opcja, to jest też taki pomysł. Akurat tutaj konkretnie lecę po liście ze strony internetowej BiblePlaces.com, gdzie po prostu właśnie gość rzucił pięć pomysłów na to, dlaczego akurat nie ma Estery tam. I teraz kolejny pomysł, który tam wrzuca, trzeci, to jest: mogła im się nie podobać osobom odpowiedzialnym za te rękopisy to, że tam Żydówka hajta się z pogańskim królem i w ogóle nie przestrzega za bardzo praw żydowskich, no bo to też jest to, że okej, na niektóre prawa może zwracają uwagę, na niektóre mniej, na dużo całkiem nie, więc znowu to może się nie podobać. Może być kwestia tego, że no nie wiem, nie była znana ta księga jeszcze wtedy.

Okej, jest taka opcja. Albo była zwyczajnie napisana zbyt późno, żeby była jakkolwiek wspomniana. No i tutaj finał tego. Tego jest taki, że są różne pomysły na to, bardzo sensowne i wiarygodne i możliwe, dlaczego ta księga akurat nie była znana z perspektywy, czy nie została odkryta w ramach tych rękopisów znad Morza Martwego. Jest jeszcze dodatkowa inna ciekawa kwestia związana właśnie z tą księgą, która tam później się pojawia w komentarzach pod tym wpisem na BiblePlaces.com, gdzie ktoś zwraca uwagę na to, że generalnie Żydzi nie bardzo mogli niszczyć święte teksty, jeżeli pojawiało się tam Boże imię.

No bo to wtedy to by było, no nie, no nie, po prostu Boże imię było zbyt święte, żeby nawet teksty, w których ono się pojawia, były ot tak niszczone i nawet jeżeli tam się gdzieś trochę już, nie wiem, rękopis nie nadawał, no to wcale niekoniecznie można było go zniszczyć. I to jakby jest pomysł, który później w komentarzach się pojawia. W związku z tym Księga Estery jak najbardziej nadawała się do zniszczenia, jeżeli na przykład, wiecie, te rękopisy były już zużyte i tak dalej, no po prostu można było je wywalić i już, i nie przejmować się ich zachowaniem w żaden sposób, bo zwyczajnie nie było tam Bożego imienia, o czym też już rozmawialiśmy kilkukrotnie. Więc kilka takich rzeczy związanych właśnie z Księgą Estery, które wydaje mi się, że są całkiem ciekawe, że to, że nie jesteśmy w stanie znaleźć jakichś tam szerszych informacji na jej temat w źródłach pozabiblijnych, to wcale niekoniecznie, też z mojej strony, sprawia, że nagle myślę sobie: no nie, no w ogóle ta księga nie powinna tu być, w ogóle co ona tutaj robi i nie będę jej czytał. Bo słuchajcie, lekcje, które możemy wyciągnąć z Księgi Estery, są bardzo oczywiste, o tym rozmawialiśmy w poprzednim odcinku.

Jest to w ogóle mistrzowska, bardzo fajnie się ją czyta, co jeszcze nie jest żadnym argumentem za czymkolwiek, ale jest to księga, która na pewno jest w stanie być dla nas bardzo wartościowa. I gdybyśmy spojrzeli sobie na właśnie jeden taki nowotestamentowy tekst, który odnosi się do właśnie Starego Testamentu, to drugi list Tymoteusza 3,16 mówi nam, że całe Pismo jest natchnione przez Boga i pożyteczne do nauki, do strofowania, do poprawiania, do wychowywania w sprawiedliwości. I teraz Paweł pisząc tutaj do Tymoteusza, on odnosił się do Starego Testamentu, między innymi do Księgi Estery. Dla niego to jak najbardziej była księga kanoniczna, natchniona, bez dwóch zdań. My czasami patrzymy na ten fragment i patrzymy sobie na niego z perspektywy właśnie całej Biblii, jak my ją znamy, Starego i Nowego Testamentu.

Wtedy jeszcze nie było Nowego Testamentu, wtedy to, co Paweł pisał, on nie miał bladego pojęcia, że to będzie częścią jakiegokolwiek Nowego Testamentu, po prostu pisał list do swojego ucznia, wychowanka Tymoteusza. I w nim zwrócił uwagę, że całe Pismo jest natchnione przez... Przez Boga całe Pismo to jest cały Stary Testament. Więc teraz Paweł tak na to patrzył, Jezus tak na to z całą pewnością patrzył, więc dlaczego my mielibyśmy tak nie patrzeć? Ja absolutnie, patrząc nawet na te wszystkie rzeczy, patrząc na to, co wiemy, czy jak mało wiemy na temat antycznej historii, no to zwyczajnie my możemy po prostu czegoś nie wiedzieć.

Historycy i wtedy, i dzisiaj są uprzedzeni, mają jakieś tam swoje często cele w ramach tego, jak historię przedstawiają, więc ta historia może wcale niekoniecznie była dla nich aż tak interesująca, tym bardziej, że dużo innych ciekawych rzeczy działo się w tamtych czasach, kiedy spojrzymy właśnie na chociażby kwestię wojen grecko-perskich i tego, że tak naprawdę mówimy tu o okresie, który był też początkiem końca imperium perskiego. Mam nadzieję, że taki odcinek jak ten jest dla was również wartościowy. Dajcie mi znać, co myślicie właśnie o takich odcinkach. Możecie wejść na stronę bibliawrok.pl albo napisać do mnie na jacek@bibliawrok.pl i dać znać właśnie, czy dla was ważne jest to, żeby w ten sposób też patrzeć na teksty z Biblii. Dla mnie ważne to jest o tyle, że nie lubię tego, kiedy my, wiecie, zachwycamy się Biblią i po prostu jesteśmy tak sfokusowani na to, co jest probiblijne, że kompletnie gubimy to, że jest grono ludzi, którzy zwyczajnie krytycznie na to patrzą i warto by było, uważam, jeżeli chcemy jakkolwiek poważnie podchodzić do Biblii, żebyśmy też z tą krytyką potrafili się zmierzyć.

Nie to, że my musimy się z nią zgadzać, tylko żebyśmy się zmierzyli, żebyśmy skonfrontowali swoje spojrzenie z tym spojrzeniem, które czasami jest kontrze do tego, jak my patrzymy, i żebyśmy, wiecie, też nie kolorowali Biblii, nie kolorowali tego, co tam się dzieje, tak jak to zresztą później robili jacyś późniejsi autorzy, próbując gdzieś tam przypudrować trochę księgę Estery. Dla mnie osobiście jest to bardzo ważne, żebyśmy uczciwie podchodzili do Biblii. I Biblia nie boi się tego, że może być skrytykowana, ona się sama dobrze obroni. I jeszcze na temat obrony Biblii, wiarygodności i tak dalej, wydaje mi się, że przy okazji Nowego Testamentu dużo porozmawiamy, bo dla mnie akurat perspektywa Nowego Testamentu dużo więcej wnosi do tego, jak ja patrzę na Biblię jako całość, niż właśnie takie historie, gdzie czasami możemy się zastanawiać: w Starym Testamencie jest taka historia taka, czy to na pewno tak było, czy na pewno ten żył, a może jestem w stanie gdzieś coś znaleźć. No i później jesteśmy w takim miejscu, gdzie no dobra, nie jestem w stanie czegoś znaleźć.

Czy to znaczy, że faktycznie to się nie wydarzyło? W moim odczuciu absolutnie nie. Tym bardziej, że tak w ogóle to w Księdze Estery też znowu mamy trochę tam... Trochę tam imion, to tak dosyć szczegółowo jest opisana ta cała historia. Niemniej jednak, z mojej strony tyle na dzisiaj.

Tak jak mówiłem, jeżeli macie jakieś pytania, uwagi, bibliawrok.pl lub możecie do mnie napisać na jacek@bibliawrok.pl. I do usłyszenia w kolejnym odcinku.