Tora, czyli Pięcioksiąg: pięć pierwszych ksiąg Biblii

Tora to pierwsze pięć ksiąg Pisma Świętego: Księga Rodzaju, Wyjścia, Kapłańska, Liczb i Powtórzonego Prawa. Inaczej mówi się na nie Pięcioksiąg albo pięć ksiąg Mojżesza. Jeśli pytasz, co to jest Tora, to najprościej powiedziałbym tak: to opowieść o tym, jak Bóg wybiera jedną rodzinę, wyprowadza ją z niewoli i zawiera z nią przymierze po to, żeby przez nią błogosławić wszystkim ludziom na ziemi. Przepisów jest tam rzeczywiście sporo, ale wszystkie są osadzone w tej historii, a nie podane jako osobny kodeks.

Wiem, że dla wielu osób to najtrudniejszy kawałek Biblii do przebicia, bo gdzieś w okolicach Księgi Kapłańskiej entuzjazm zwykle opada. Dlatego poniżej znajdziesz coś w rodzaju mapy: co jest w której księdze i po co to wszystko zostało napisane.

Co to jest Tora i dlaczego mówi się o niej w liczbie pojedynczej

Słowo „Tora” po hebrajsku oznacza „prawo”. Tak nazywają te księgi Żydzi i dla nich jest to jedno dzieło, tylko spisane w pięciu częściach, dlatego mówi się o nim w liczbie pojedynczej. My jesteśmy przyzwyczajeni do podziału na pięć osobnych ksiąg i do ich łacińskich nazw, a Żydzi mają na nie własne, zupełnie inne nazwy. Księgę Liczb nazywają na przykład „Na pustyni”, a Księgę Powtórzonego Prawa po prostu „Słowa”.

Mówi się też o „pięcioksięgu Mojżesza”, bo tradycja przypisuje te księgi właśnie Mojżeszowi, i stąd bierze się również nazwa Prawo Mojżesza. Zwróć jednak uwagę na jedną rzecz, o której mówię w odcinku Bóg zawsze dotrzymuje słowa: to nie jest „prawo” w naszym dzisiejszym rozumieniu. Kiedy myślimy o prawie, wyobrażamy sobie kodeks, czyli przepisy wypisane punkt po punkcie. Tutaj prawo jest częścią dużo większej opowieści, w której Bóg krok po kroku realizuje swój plan ratunku dla ludzkości.

Pięć ksiąg Mojżesza w pigułce

Księga Rodzaju: początek i obietnica

Tu jest wszystko, co większość z nas kojarzy jeszcze z dzieciństwa: stworzenie świata, Adam i Ewa, Kain i Abel, Noe, wieża Babel, a potem historie Abrahama, Izaaka, Jakuba i Józefa. Ten opis stworzenia był na tle innych opowieści z tamtych czasów czymś naprawdę nowym, bo pokazuje jednego Boga, który tworzy świat i stwarza człowieka po to, żeby mu błogosławić, a nie po to, żeby ludzie byli tylko sługami podporządkowanymi bogom, jak w wielu innych opowieściach. W dwunastym rozdziale Bóg obiecuje Abrahamowi: „W tobie będą błogosławione wszystkie narody ziemi” Rdz 12,3, i ta obietnica będzie wracać przez całą Torę. Księga kończy się w Egipcie, dokąd przenosi się rodzina Jakuba. Więcej znajdziesz w naszym wstępie do Księgi Rodzaju i w odcinku Dlaczego Bóg stworzył człowieka.

Księga Wyjścia: z niewoli do przymierza

Potomkowie Abrahama rozmnożyli się w Egipcie tak bardzo, że faraon zaczął się ich bać, i w końcu stali się niewolnikami. Bóg ich stamtąd ratuje i prowadzi na górę Synaj, gdzie lud słyszy: „Ja jestem PAN, twój Bóg, który cię wyprowadził z ziemi Egiptu, z domu niewoli” Wj 20,2. Zauważ, że Bóg najpierw przypomina, co dla nich zrobił, a dopiero potem daje przykazania. Tam też dostają Dziesięć Przykazań i obietnicę, że mają być narodem świętym Wj 19,5-6. Księga kończy się budową przybytku, czyli namiotu, w którym Bóg chce mieszkać wśród swojego ludu. Kiedy chwała Pana go wypełnia, nawet Mojżesz nie może wejść do środka Wj 40,34-35. W odcinku Czego Księga Wyjścia uczy nas o Bogu łączę to ze słowami z Ewangelii św. Jana, że Słowo „mieszkało wśród nas” J 1,14, bo to słowo można dosłownie przetłumaczyć jako „rozbiło namiot”. Więcej znajdziesz we wstępie do Księgi Wyjścia.

Księga Kapłańska: jak żyć blisko świętego Boga

Skoro Bóg zamieszkał w samym środku obozu, to trzeba wiedzieć, jak się do Niego zbliżać. I to jest właśnie temat tej księgi: ofiary, kapłani, święta, zasady czystości, ale też troska o ludzi w potrzebie. Przepisów jest naprawdę dużo i to jest moment, w którym wiele osób rzuca Biblię w kąt. Kluczem do tej księgi jest pamiętanie, że ofiary nie były sposobem na to, żeby człowiek wypracował sobie drogę do Boga. Były Bożym darem i zapowiedzią tego, co później uczyni Jezus. Opowiadam o tym w odcinku Po co Jezus przyszedł na świat, a podsumowanie całej księgi jest w dniu 41. Co ciekawe, w samym środku tej księgi, pomiędzy przepisami, znajduje się zdanie, które wszyscy znamy z ust Jezusa: „będziesz miłował swego bliźniego jak samego siebie” Kpł 19,18. Szczegóły znajdziesz we wstępie do Księgi Kapłańskiej.

Księga Liczb: czterdzieści lat na pustyni

Tytuł trochę myli, bo to nie jest księga o liczbach, tylko księga o drodze, i stąd jej hebrajska nazwa „Na pustyni”. Na początku Izrael zostaje spisany i ustawiony obozem wokół namiotu spotkania, czyli z Bogiem w samym środku. Potem jednak przychodzi bunt: lud słyszy od zwiadowców, że w ziemi obiecanej mieszkają silni ludzie, i woła: „Czy nie lepiej nam wrócić do Egiptu?” Lb 14,3. Przez to całe pokolenie traci możliwość wejścia do ziemi obiecanej i Bóg prowadzi lud przez pustynię tak długo, aż dorośnie nowe pokolenie. W odcinku o lekcjach z Księgi Liczb mówię, że oni wprawdzie wyszli z Egiptu, ale Egipt nie do końca wyszedł z nich. Więcej o układzie tej księgi przeczytasz w naszym wstępie do Księgi Liczb.

Księga Powtórzonego Prawa: ostatnie słowa Mojżesza

Izrael stoi już u progu ziemi obiecanej, a Mojżesz wie, że sam do niej nie wejdzie. Mówi więc do ludu trochę jak trener przed ważnym meczem: przypomina całą dotychczasową historię, powtarza prawa i wyjaśnia, co w tym wszystkim jest najważniejsze. Trzy słowa wracają tu bez przerwy: miłość, błogosławieństwo i radość. Z tej księgi pochodzi też jej najsłynniejszy fragment: „Będziesz miłował PANA, swego Boga, całym swym sercem, całą swą duszą i z całej swej siły” Pwt 6,5. Jezus przytoczył go jako największe przykazanie Mt 22,37-38, a spośród wszystkich ksiąg Pięcioksięgu to właśnie Księga Powtórzonego Prawa najczęściej pojawia się w Nowym Testamencie. Zaczynam o niej mówić w odcinku O co chodzi w Księdze Powtórzonego Prawa, a cały wstęp do księgi znajdziesz tutaj: Księga Powtórzonego Prawa.

Jak Tora spina całą historię: przymierze z Abrahamem

Najciekawszą rzecz pokazuję w ostatnim odcinku poświęconym Torze. W piętnastym rozdziale Księgi Rodzaju Bóg zawiera z Abramem przymierze. W tamtych czasach robiono to w dość krwawy sposób: zwierzęta rozcinano na połowy, a ten, kto składał przysięgę, przechodził między nimi i mówił w praktyce: jeśli nie dotrzymam słowa, niech mi się stanie to samo, co tym zwierzętom. I teraz najciekawsze: Abram w ogóle w tym nie uczestniczy. Zasypia, a między połowami zwierząt przechodzi sam Bóg, pod postacią dymiącego pieca i ognistej pochodni Rdz 15,17-18.

Dlaczego Bóg zrobił to sam? Bo gdyby to przymierze zależało od człowieka, to nic by z niego nie wyszło, i cała dalsza historia Izraela to zresztą pokazuje. Mojżesz w swoich ostatnich przemowach mówi wprost, że lud zawiedzie. List do Hebrajczyków tłumaczy, że Bóg „przysiągł na siebie samego” Hbr 6,13, czyli wziął całą odpowiedzialność na siebie. Usłyszałem też kiedyś ciekawą myśl, że zwierzęta ofiarowane później według Księgi Kapłańskiej to dokładnie te same gatunki, które były przy przymierzu z Abramem. Każda ofiara przypominała więc i Bogu, i ludziom: pamiętamy twoją przysięgę i czekamy, aż ją spełnisz. My, chrześcijanie, wierzymy, że Bóg dotrzymał tego słowa w Jezusie Chrystusie.

Po co było Prawo i czy dotyczy mnie dzisiaj

To pytanie pada chyba najczęściej, więc zacznijmy od tego, jak patrzył na to sam Mojżesz:

Który bowiem naród jest tak wielki, by mieć bogów tak bliskich jak PAN, nasz Bóg, we wszystkim, ilekroć go wzywamy? Albo który naród [jest tak] wielki, by mieć nakazy i prawa [tak] sprawiedliwe jak całe to prawo, które dziś wam przedkładam?

Dla ówczesnych ludzi te prawa nie były ciężarem, tylko powodem do dumy, bo pokazywały, że Izrael ma Boga blisko siebie i do tego mądre prawo. W odcinku Czy prawo, które Bóg dał Izraelowi, jest sensowne opowiadam o jednym z najdziwniejszych praw, czyli o zakazie gotowania koźlęcia w mleku jego matki, i przedstawiam trzy możliwe wyjaśnienia tego przepisu. Wniosek, do którego dochodzę, jest prosty: to, że czegoś nie rozumiem, nie znaczy jeszcze, że to jest głupie. Może po prostu brakuje mi kontekstu, który ludzie tamtych czasów mieli na co dzień.

A co z nami? Jezus powiedział, że nie przyszedł znieść Prawa, ale je wypełnić Mt 5,17. Pierwsi chrześcijanie mieli z tym ten sam dylemat, kiedy do wiary zaczęli dochodzić poganie, i musieli odpowiedzieć na pytanie, czy oni też mają przestrzegać całego Prawa Mojżesza. Rozwiązali to na zebraniu w Jerozolimie, o którym mówię w odcinku Jakich przykazań mają przestrzegać chrześcijanie. Apostołowie postanowili, że nie należy czynić trudności tym, którzy nawracają się do Boga Dz 15,19, a chodziło im przy tym o pokój we wspólnocie. Z kolei Księga Jeremiasza zapowiada nowe przymierze, w którym Bóg wpisuje swoje prawo w ludzkie serca Jr 31,33. Same zasady nas nie zmienią, bo potrzebujemy nowego serca, i właśnie o tym jest odcinek Chrześcijańskie zasady gry.

Jak czytać Torę i nie odpuścić w połowie

• Czytaj historię, a nie tylko przepisy. Księga Rodzaju i pierwsza połowa Księgi Wyjścia to opowieści, które czyta się naprawdę dobrze. Potem robi się trudniej, ale cały czas jest to jedna fabuła.
• Nie bój się przeskoczyć listy praw. W dniu 31 powiedziałem to otwarcie: jeśli nie przeczytasz ich słowo po słowie, nic strasznego się nie stanie. Ważniejsze jest to, żebyś trzymał się głównego wątku.
• Szukaj Jezusa. Po zmartwychwstaniu Jezus wyjaśniał uczniom, co o Nim napisano, zaczynając od Mojżesza Łk 24,27. Mówił też, że wypełni się wszystko, co jest o Nim napisane w Prawie Mojżesza, u Proroków i w Psalmach Łk 24,44. Jak o tym myśleć, tłumaczę w odcinku Po co czytać Stary Testament.
• Pytaj, co to znaczyło dla pierwszych czytelników. Dopiero kiedy to zrozumiesz, możesz zapytać, co z tego wynika dla ciebie.

Co z tego dla mnie dzisiaj

Nie licz na własne siły. Cały Pięcioksiąg pokazuje, że człowiek sam z siebie Bogu „nic nie dowiezie”. Bóg doskonale o tym wie i dlatego to On bierze na siebie dotrzymanie przymierza. Możesz więc przestać udowadniać Bogu i sobie, że jesteś wystarczająco dobry.

Stawiaj Boga w środku obozu. Izraelici rozbijali swoje namioty wokół Jego namiotu, więc wszystko kręciło się wokół Bożej obecności. Warto zapytać siebie: wokół czego ułożone jest moje życie?

Nie wracaj do swojego Egiptu. Każdy z nas ma jakiś swój Egipt, na przykład zły nawyk albo układ, który boli, ale przynajmniej jest przewidywalny. Wyjście z niewoli to jedno, a wyjście niewoli z głowy to zupełnie co innego.

Pamiętaj, że Bóg dotrzymuje słowa. Nawet jeśli nie rozumiesz kolejnego przepisu, możesz zaufać Temu, który go dał.

Posłuchaj w podcaście

Dzień 1 · Księga Rodzaju 1-3Dlaczego Bóg stworzył człowiekaPoczątek Tory, opis stworzenia i pytanie, po co jest człowiek.

Dzień 31 · Księga Wyjścia 39-40Czego Księga Wyjścia uczy nas o BoguPo co był przybytek i co ma z nim wspólnego Jezus.

Dzień 32 · Księga Kapłańska 1-4Po co Jezus przyszedł na światRodzaje ofiar z Księgi Kapłańskiej i co zapowiadały.

Dzień 42 · Księga Liczb 1-2Czego możemy się nauczyć w Księdze LiczbSpis ludu i obóz ułożony wokół Bożej obecności.

Dzień 58 · Księga Powtórzonego Prawa 1-2O co chodzi w Księdze Powtórzonego PrawaMiłość, błogosławieństwo i radość jako klucz do tej księgi.

Dzień 59 · Księga Powtórzonego Prawa 3-4Czy prawo, które Bóg dał Izraelowi jest sensowneDlaczego te prawa miały sens dla ludzi, do których były skierowane.

Dzień 66 · Księga Powtórzonego Prawa 24-27Jakich przykazań mają przestrzegać chrześcijanieZebranie w Jerozolimie i relacja pierwszych chrześcijan do Prawa.

Dzień 69 · Księga Powtórzonego Prawa 32-34Bóg, który dotrzymuje słowaKoniec Tory i przymierze z Abrahamem, które spina te pięć ksiąg.

Całej Torze poświęciłem pierwsze sześćdziesiąt dziewięć odcinków. Wszystkie odcinki każdej z pięciu ksiąg znajdziesz na listach: Księga Rodzaju, Księga Wyjścia, Księga Kapłańska, Księga Liczb i Księga Powtórzonego Prawa.

Jeśli chcesz przeczytać Torę razem z nami, a potem iść dalej przez całe Pismo Święte, zajrzyj do planu czytania Biblii.

Pierwsza wersja tego artykułu była inspirowana tekstem z OverviewBible. Obecna wersja powstała po naszej redakcji i została rozbudowana o treści z podcastu. Fragmenty Pisma Świętego pochodzą z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (Fundacja Wrota Nadziei, licencja CC BY-ND 4.0).