Przymierze w Biblii: co to jest i jakie przymierza zawiera Bóg

Przymierze w Biblii to uroczysta, wiążąca umowa, w której Bóg łączy się z ludźmi i składa im obietnicę: będę waszym Bogiem, a wy będziecie moim ludem. Jeśli więc pytasz, co to jest przymierze, to odpowiedź brzmi tak: to nie jest kontrakt na towary i usługi, w którym każda strona pilnuje swojego interesu, tylko więź, coś znacznie bliższego relacji niż transakcji. Przez całą Biblię Bóg zawiera takie przymierza po kolei, od Noego aż po Jezusa, a Stary i Nowy Testament dostały swoje nazwy właśnie od nich. Słowo „testament” znaczy tu bowiem dokładnie to samo, co „przymierze”.

W odcinkach podcastu wracam do tego tematu wiele razy, bo przewija się on przez całe Pismo Święte. Poniżej zbieram to wszystko w jedną całość: co to jest przymierze, jakie przymierza Bóg zawiera z ludźmi i co zmienia nowe przymierze.

Co to jest przymierze w Biblii

W naszej kulturze nie mamy dobrego odpowiednika tego słowa. Najbliżej byłoby połączenie umowy i przysięgi w jednym, z tą różnicą, że przymierza nie dało się tak po prostu zerwać, kiedy przestało komuś pasować. Złamanie go miało bardzo poważne konsekwencje, i ludzie tamtych czasów doskonale o tym wiedzieli.

Biblia pokazuje przymierza także między samymi ludźmi. Jonatan, syn króla Saula, zawarł przymierze z Dawidem, bo miłował go jak własną duszę, i na znak tego dał mu swój płaszcz i broń 1 Sm 18,3-4. Jakub i Laban, zawierając przymierze, wzywali Boga na świadka Rdz 31,44. Z tych przykładów widać kilka cech, które się powtarzają: przymierze łączy dwie strony, zawiera konkretne obietnice, często obejmuje także kolejne pokolenia i jest składane wobec Boga. Dobrze to widać na Dawidzie, który po latach, kiedy już został królem, zaopiekował się synem Jonatana właśnie ze względu na jego ojca 2 Sm 9,7. Przymierze działało więc dalej, choć Jonatana już nie było.

Przymierza Boga z ludźmi są jednak wyjątkowe. Kiedy ludzie przysięgali, wzywali na świadka kogoś większego od siebie, a Bóg nie ma nikogo większego, na kogo mógłby przysiąc, więc przysięga na samego siebie Hbr 6,13. Co więcej, kilka z tych przymierzy Bóg bierze na siebie w całości, i za chwilę zobaczymy, jak to wygląda.

Przymierze z Noem: początek planu

Po potopie Bóg powtarza Noemu dokładnie to samo zadanie, które dał pierwszym ludziom: „Bądźcie płodni i rozmnażajcie się, i napełniajcie ziemię” Rdz 9,1. Czyli misja człowieka się nie zmieniła, a przymierze potwierdza, że Bóg nie porzuca ludzkości, nawet po wszystkim, co się wydarzyło. Bóg obiecuje, że nie będzie już potopu, a znakiem tej obietnicy jest łuk na obłoku, czyli po prostu tęcza Rdz 9,11-13. Opisuję to w odcinku Co wydarzyło się przy budowie wieży Babel, a więcej o tej księdze znajdziesz w naszym wstępie do Księgi Rodzaju.

Przymierze z Abrahamem: obietnica, którą Bóg zabezpiecza sam

W dwunastym rozdziale Księgi Rodzaju Bóg wzywa Abrama i obiecuje mu: „W tobie będą błogosławione wszystkie narody ziemi” Rdz 12,3. W piętnastym rozdziale obiecuje mu potomstwo tak liczne jak gwiazdy na niebie, a Abram „uwierzył PANU, i poczytano mu to za sprawiedliwość” Rdz 15,5-6. I zaraz potem dzieje się coś, co nam dzisiaj wydaje się bardzo dziwne.

Bóg każe Abramowi przynieść zwierzęta, a Abram rozcina je na połowy i układa naprzeciw siebie. W tamtych czasach właśnie tak zawierano przymierza: obie strony przechodziły między połowami zwierząt, a ten gest znaczył mniej więcej tyle, że jeśli nie dotrzymam słowa, niech mi się stanie to samo, co tym zwierzętom. Opowiadam o tym w odcinku Bóg zawsze dotrzymuje słowa. Najważniejsze w tej scenie jest jednak to, że Abram zasypia. Między połowami zwierząt przechodzi tylko dymiący piec i ognista pochodnia, czyli sam Bóg Rdz 15,17-18. Dlaczego tak? Bo gdyby to przymierze zależało od człowieka, nic by z niego nie wyszło, więc Bóg bierze na siebie całą odpowiedzialność za jego dotrzymanie.

W siedemnastym rozdziale Bóg to jeszcze potwierdza i mówi, że ma to być przymierze „wieczne”, zawarte z Abrahamem i z jego potomstwem Rdz 17,7. Samo powołanie Abrama z dwunastego rozdziału omawiam w odcinku Jak zacząć odkrywać swoją życiową misję, gdzie zwracam uwagę na to, że Abram zaczął po prostu iść drogą, na którą już wcześniej wybierał się jego ojciec.

Przymierze na Synaju: Prawo dane Izraelowi

Po wyjściu z Egiptu Izrael staje u stóp góry Synaj i tam Bóg składa mu propozycję: jeśli będziecie przestrzegać mojego przymierza, będziecie moją szczególną własnością, królestwem kapłanów i narodem świętym Wj 19,5-6. Lud odpowiada: „Wypełnimy wszystkie słowa, które PAN powiedział” Wj 24,3. Potem Mojżesz kropi lud krwią i mówi: „Oto krew przymierza” Wj 24,8. W skład tego przymierza wchodzi Dziesięć Przykazań i cała reszta Prawa. W odcinku Jak zadbać o zdrowe relacje pokazuję, że to nie jest po prostu lista zakazów, tylko zasady dobrej relacji z Bogiem i z drugim człowiekiem. Całą tę historię opisuje nasz wstęp do Księgi Wyjścia.

To przymierze miało jednak jeden słaby punkt, a był nim człowiek. Pod koniec Księgi Powtórzonego Prawa Bóg mówi Mojżeszowi wprost, że lud je złamie Pwt 31,16. I tak się rzeczywiście stało, a przez całą dalszą historię Izraela widzimy tę samą smutną prawidłowość: obietnice ze strony ludu i kolejne upadki.

Przymierze z Dawidem: król na wieki

Kiedy Dawid zamieszkał już w swoim pałacu, Bóg obiecał mu potomka, którego tron będzie trwał na zawsze: „twój tron będzie trwał na wieki” 2 Sm 7,16. Ta obietnica była bezwarunkowa, czyli nie zależała od tego, czy Dawid i jego następcy okażą się w porządku. W odcinku Ostatnie dni króla Dawida mówię o tym, że nawet kiedy Salomon i kolejni królowie zawodzili, Bóg pozostał wierny temu, co powiedział. Chrześcijanie widzą w tym obiecanym potomku Dawida Jezusa.

Nowe przymierze: Jeremiasz zapowiada coś innego

Prorok Jeremiasz pisze w czasie, kiedy dosłownie wszystko wali się Izraelowi na głowę, bo zbliża się upadek Jerozolimy i niewola. I właśnie wtedy zapowiada rzecz, której nikt się nie spodziewał:

Ale takie będzie przymierze, które zawrę z domem Izraela po tych dniach, mówi PAN: Włożę moje prawo w ich wnętrzu i wypisze je na ich sercach. I będę ich Bogiem, a oni będą moim ludem.

Nowość polega na tym, że Bóg sam zmienia człowieka od środka, zamiast dawać mu kolejne przepisy do wykonania. Dalej czytamy, że Bóg przebaczy nieprawość i grzechów nigdy więcej nie wspomni Jr 31,34. W odcinku Bóg przygotował coś nowego tłumaczę, że to przymierze nie opiera się na tym, co my musimy zrobić dla Boga, tylko na tym, co Bóg robi dla nas. Zapowiedź tego znajdziemy zresztą już u Mojżesza, gdzie Bóg mówi, że obrzeże nasze serce, abyśmy mogli Go miłować Pwt 30,6. Jest tu też ciekawostka, którą mało kto zauważa: Nowy Testament nie nazywa sam siebie nowym przymierzem, a ta nazwa pochodzi właśnie ze Starego Testamentu, od Jeremiasza. Wspominam o tym w odcinku Co zrobić, kiedy wiemy, że zawiedliśmy. Więcej o samym proroku przeczytasz w naszym wstępie do Księgi Jeremiasza.

Ostatnia Wieczerza: krew nowego przymierza

Ta obietnica spełnia się podczas Ostatniej Wieczerzy. Jezus bierze kielich i mówi: „Ten kielich to nowy testament w mojej krwi, która jest za was wylana” Łk 22,20. W tym przekładzie pojawia się słowo „testament”, ale to jest dokładnie to samo słowo, co przymierze. Słowa o kielichu i krwi nowego przymierza katolik słyszy na każdej Mszy, więc prawdopodobnie znasz je na pamięć. Warto je jednak zestawić z tym, co działo się na Synaju: tam Mojżesz kropił lud krwią zwierząt, a tutaj Jezus oddaje własne życie. W odcinku o Jeremiaszu łączę ze sobą obietnicę proroka i tę scenę, a o samej Ewangelii więcej znajdziesz we wstępie do Ewangelii św. Łukasza.

Stare i nowe przymierze w Liście do Hebrajczyków

Najwięcej o różnicy między starym a nowym przymierzem mówi List do Hebrajczyków. W odcinku Wszystko lepsze pokazuję, że przez cały ten list przewija się jedno słowo, czyli właśnie „lepsze”. Lepsze kapłaństwo, lepsze obietnice i lepsze przymierze, bo Jezus jest pośrednikiem „lepszego przymierza” Hbr 8,6. Ofiary starego przymierza nie rozwiązywały problemu grzechu raz na zawsze. Były tymczasowe, trzeba je było powtarzać i wskazywały na coś większego, co miało dopiero przyjść. Dlatego Jezus jest pośrednikiem nowego testamentu, który odkupuje także występki popełnione za pierwszego Hbr 9,15. Rozwijam to w odcinku Droga do samego Boga, a puenta jest taka, że możemy zbliżyć się do Boga z odwagą, a nie ze strachem Hbr 10,19. Cały list opisuje nasz wstęp do Listu do Hebrajczyków.

Co z tego dla mnie dzisiaj

Bóg trzyma słowo. Każde z tych przymierzy pokazuje w gruncie rzeczy to samo: kiedy Bóg coś obiecuje, dotrzymuje tego, nawet jeśli ludzie po drodze zawodzą. Możesz Mu więc zaufać także w tych sprawach, w których sam czujesz, że zawiodłeś.

Nie musisz zasłużyć. Przymierze z Abrahamem Bóg zabezpieczył sam, a nowe przymierze polega na tym, że to On zmienia serce człowieka. To bardzo dobra wiadomość dla każdego, kto próbuje być „porządnym człowiekiem” i czuje, że to wciąż za mało. W odcinku o nowym przymierzu opowiadam, jak sam kiedyś powiedziałem Bogu, że nie jestem w stanie nic z siebie wykrzesać i chcę żyć z Nim.

Zaufaj, a potem działaj. Nowe przymierze nie odbiera sensu dobrym uczynkom, tylko zmienia ich źródło: mają wynikać z nowego serca, a nie z lęku, że czegoś nie zrobię. Zacznij od prostego kroku, czyli usiądź na chwilę przy tekście Pisma Świętego i poproś Boga, żeby wpisał swoje prawo w twoje serce.

Posłuchaj w podcaście

Dzień 3 · Księga Rodzaju 8-11Co się wydarzyło przy budowie wieży BabelPrzymierze z Noem i misja, która się nie zmienia.

Dzień 17 · Księga Rodzaju 48-50Co zrobić, kiedy wiemy, że zawiedliśmyJózef przebacza braciom, a Bóg obiecuje nowe przymierze.

Dzień 24 · Księga Wyjścia 19-21Jak zadbać o zdrowe relacjeSynaj i Dziesięć Przykazań jako zasady dobrej relacji.

Dzień 69 · Księga Powtórzonego Prawa 32-34Bóg, który dotrzymuje słowaKrwawa scena z Rdz 15 i przymierze, które Bóg zawiera sam ze sobą.

Dzień 101 · 1 Księga Królewska 1-2Ostatnie dni króla DawidaBezwarunkowa obietnica dana Dawidowi.

Dzień 142 · Księga Jeremiasza 30-31Bóg przygotował coś nowegoNowe przymierze u Jeremiasza i Ostatnia Wieczerza.

Dzień 352 · List do Hebrajczyków 1-6Wszystko lepszeWstęp do Listu do Hebrajczyków i jedno słowo: lepsze.

Dzień 353 · List do Hebrajczyków 7-10Droga do samego BogaPo co były ofiary i czym jest ofiara Jezusa.

Jeśli chcesz zobaczyć wszystkie przymierza po kolei, od tęczy aż po Ostatnią Wieczerzę, zajrzyj do planu czytania Biblii i przeczytaj Pismo Święte z nami od początku do końca.

Pierwsza wersja tego artykułu była inspirowana tekstem z OverviewBible. Obecna wersja powstała po naszej redakcji i została rozbudowana o treści z podcastu. Fragmenty Pisma Świętego pochodzą z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (Fundacja Wrota Nadziei, licencja CC BY-ND 4.0).