Zmartwychwstanie Jezusa: co mówi Biblia i czy można temu ufać

Zmartwychwstanie Jezusa to według Biblii wydarzenie, w którym ukrzyżowany i pogrzebany Jezus trzeciego dnia powstał z martwych: grób został pusty, a On ukazywał się uczniom i innym świadkom. Dla chrześcijan to fundament całej wiary, bo św. Paweł pisze wprost, że jeśli Chrystus nie został wskrzeszony, daremne jest głoszenie i daremna wiara 1 Kor 15,14. Poniżej pokazuję po kolei, co mówią o tym Ewangelie, jakie jest najstarsze świadectwo, dlaczego można je traktować poważnie, co zrobić z wątpliwościami i co z tego wynika na zwykły dzień.

Jeśli podchodzisz do Biblii jak sceptyk i trudne historie ze Starego Testamentu wydają ci się bajką, to zacznij właśnie od tego jednego pytania. Zmartwychwstanie jest opisane dużo bliżej naszych czasów i opiera się na relacjach ludzi, którzy twierdzili, że to wszystko widzieli na własne oczy. Jeśli ono się wydarzyło, to cała reszta Biblii zaczyna wyglądać inaczej. A jeśli nie, to sam Paweł mówi, że nie ma o czym dyskutować.

Zmartwychwstanie Jezusa w Ewangeliach: co się wydarzyło po kolei

Wszystkie cztery Ewangelie kończą się tym samym, czyli grobem, który okazuje się pusty. Szczegóły się różnią, jak to zwykle bywa, kiedy tę samą historię opowiada kilka osób, ale kolejność wydarzeń jest całkiem czytelna.

1. Pusty grób. Pierwszego dnia tygodnia, o świcie, kobiety idą do grobu i zastają odwalony kamień Mk 16,2-4. Józef z Arymatei złożył tam wcześniej ciało i zatoczył kamień Mt 27,59-60, więc wiadomo było, gdzie leżał Jezus.
2. Kobiety. Przy grobie usłyszały pytanie: „Dlaczego szukacie żyjącego wśród umarłych?” Łk 24,5-6. Pobiegły z tym do uczniów, ale ci uznali ich słowa za baśnie Łk 24,11. Maria Magdalena spotkała Jezusa przy grobie i poznała Go dopiero wtedy, gdy zawołał ją po imieniu J 20,14-16.
3. Uczniowie. Piotr pobiegł do grobu i zobaczył tam tylko leżące płótna Łk 24,12. Wieczorem Jezus stanął pośród uczniów, chociaż drzwi były zamknięte, i pokazał im ręce i bok J 20,19-20, a potem zjadł przy nich kawałek ryby Łk 24,41-43.
4. Emaus. Dwaj załamani uczniowie szli do Emaus i Jezus szedł razem z nimi, ale ich oczy były zakryte Łk 24,13-16. Po drodze wyjaśniał im Pisma Łk 24,27, a poznali Go dopiero przy łamaniu chleba Łk 24,30-31.
5. Tomasz. Nie było go, gdy przyszedł Jezus, i powiedział, że nie uwierzy, dopóki sam nie zobaczy śladów gwoździ J 20,24-25. Po ośmiu dniach Jezus przyszedł znowu, a Tomasz odpowiedział: „Mój Pan i mój Bóg!” J 20,26-28.
6. Galilea. Anioł i sam Jezus kazali kobietom przekazać uczniom, żeby szli do Galilei Mt 28,7. Tam, na górze, Jezus dał im ostatnie polecenie, a Mateusz uczciwie dodaje, że niektórzy jeszcze wtedy wątpili Mt 28,16-17. O tej scenie opowiadam w odcinku Dzień 287: Wyzwanie, które rzuca nam Jezus.

Ewangelie nie podają daty z kalendarza, tylko dzień tygodnia, czyli pierwszy dzień po szabacie J 20,1, a Paweł dodaje, że stało się to trzeciego dnia 1 Kor 15,4. Dlatego Kościół świętuje zmartwychwstanie w Wielkanoc, ale też w każdą niedzielę. Przez czterdzieści dni Jezus ukazywał się uczniom jako żywy Dz 1,3, a o Jego ostatnich słowach przed wniebowstąpieniem mówię w odcinku Dzień 317: Ostatnie polecenie Jezusa.

Najstarsze świadectwo o zmartwychwstaniu: 1 List do Koryntian

Jedno z najstarszych świadectw o zmartwychwstaniu to wcale nie Ewangelia, tylko kilka zdań z listu, który św. Paweł napisał do wspólnoty w Koryncie. Paweł zaczyna od słów, że przekazuje to, co sam otrzymał, czyli nie wymyśla niczego od siebie, tylko powtarza to, co już wcześniej krążyło wśród wierzących:

3 Najpierw bowiem przekazałem wam to, co i ja otrzymałem, że Chrystus umarł za nasze grzechy, zgodnie z Pismem;

4 Że został pogrzebany, że zmartwychwstał trzeciego dnia, zgodnie z Pismem;

5 I że ukazał się Kefasowi, a potem tym dwunastu.

6 Potem ukazał się więcej niż pięciuset braciom naraz, z których większość żyje aż dotąd, a niektórzy zasnęli.

7 Potem ukazał się Jakubowi, potem wszystkim apostołom.

8 A ostatniemu ze wszystkich ukazał się i mnie, jak poronionemu płodowi.

Zobacz, że Paweł nie mówi: uwierzcie mi, bo ja tak mówię. Wymienia konkretnych świadków (Kefas to po prostu św. Piotr) i dodaje, że większość z ponad pięciuset osób jeszcze żyje. To brzmi jak otwarte zaproszenie: jeśli mi nie wierzycie, idźcie i ich zapytajcie. Opowiadam o tym w odcinku Dzień 337: Problem zmartwychwstania, który kończy lekturę Pierwszego Listu do Koryntian.

Dlaczego można ufać relacjom o zmartwychwstaniu Jezusa

Od razu powiem uczciwie, że zmartwychwstania nie da się udowodnić tak, jak udowadnia się coś w laboratorium. Ale te relacje są na tyle mocne, że trudno je zbyć wzruszeniem ramion, i warto zobaczyć dlaczego.

Świadków można było zapytać. Wiara w zmartwychwstanie zaczęła się w Jerozolimie, czyli dokładnie tam, gdzie to wszystko się wydarzyło, więc każdy mógł pójść, popytać ludzi i sprawdzić. A mimo to, jak zauważam w odcinku 337, tysiące ludzi zaczęło wierzyć, że Jezus jest zapowiedzianym Mesjaszem. Piotr w dniu Pięćdziesiątnicy mówi do tłumu wprost: „my wszyscy jesteśmy świadkami” Dz 2,32.

Nawet przeciwnicy zakładali, że grób był pusty. Dzień po ukrzyżowaniu naczelni kapłani poprosili Piłata o straż przy grobie, bo obawiali się, że uczniowie wykradną ciało Mt 27,62-64. Kiedy grób okazał się pusty, kazali żołnierzom opowiadać właśnie taką wersję Mt 28,11-13, a Mateusz dodaje, że ta wieść rozeszła się wśród Żydów Mt 28,15. Tyle że taka wersja zakłada jedną rzecz: że ciała w grobie nie było. Do tego, jak mówię w odcinku 337, nikt nigdy nie pokazał ciała, a gdyby ktoś mógł to zrobić, sprawa byłaby od razu zamknięta.

Przemiana uczniów. Piotr obiecywał Jezusowi, że Go nie zawiedzie, a potem tej samej nocy trzy razy się Go wyparł. Tymczasem kilkadziesiąt dni później ten sam Piotr staje przed tłumem w Jerozolimie i mówi odważnie Dz 2,14, bez cienia strachu. W odcinku Dzień 318: Początek problemów dodaję rzecz, która dla mnie osobiście mocno przemawia, choć rozumiem, że można ją podważyć. Zgodnie z tradycją, bo w samej Biblii tego nie znajdziemy, wszyscy apostołowie poza Janem zginęli śmiercią męczeńską. Trudno mi uwierzyć, że ktoś oddaje życie za coś, o czym wie, że jest oszustwem. Oczywiście ludzie umierają też za błędne przekonania, więc to nie jest dowód, ale pokazuje przynajmniej, że uczniowie sami byli głęboko przekonani, że mówią prawdę.

To nie wygląda na opowieść ułożoną pod uczniów. Pierwszymi świadkami są kobiety, a w tamtym świecie ich słowo zwykle ważyło mniej niż słowo mężczyzny, więc nikt, kto chciałby kogoś przekonać, nie wybrałby ich na głównych świadków. Uczniowie też nie wypadają w tej historii najlepiej: nie wierzą kobietom Łk 24,11, Tomasz stawia warunki J 20,25, a nawet na górze w Galilei „niektórzy jednak wątpili” Mt 28,17. A ktoś, kto coś zmyśla, zwykle robi z siebie bohatera, a nie niedowiarka.

Wątpliwości i inne wyjaśnienia: czy Jezus naprawdę zmartwychwstał

Zmartwychwstanie nie zdarza się codziennie, więc każdy ma pełne prawo zapytać, czy to na pewno prawda, i Biblia wcale tego nie ukrywa. Kiedy Paweł mówił o zmartwychwstaniu w Atenach, jedni się z niego naśmiewali, a inni chcieli posłuchać go jeszcze raz Dz 17,32. W odcinku 337 czytam wypowiedzi kilku badaczy historii starożytnej, którzy uważają te świadectwa za mocne, i od razu zaznaczam, że są też uczeni, którzy się z nimi nie zgadzają. Dodaję tylko, że uczciwiej jest powiedzieć „nie wiem, sprawdźmy”, niż z góry ogłosić, że to nie mogło się wydarzyć, a dopiero potem szukać na to dowodów.

Poniżej najczęstsze próby wyjaśnienia tej historii bez cudu, opisane krótko i bez wyśmiewania kogokolwiek.

• Ciało zostało wykradzione. Tę wersję znał już Mateusz, ale trudno ją pogodzić z tym, że uczniowie ryzykowali potem życie za coś, o czym wiedzieliby, że jest fałszem. A gdyby ciało zabrał ktoś inny, to przecież ktoś by je w końcu pokazał, a nikt tego nie zrobił.
• Jezus nie umarł, tylko zemdlał. Ewangelia Jana mówi, że żołnierze stwierdzili Jego śmierć, a jeden z nich przebił Mu bok włócznią J 19,33-34. Człowiek po ukrzyżowaniu, ledwo żywy, nie przekonałby uczniów, że pokonał śmierć.
• Kobiety pomyliły grób. Ewangelista zapisał, że Maria Magdalena i druga Maria siedziały naprzeciw grobowca Mt 27,61, więc dobrze wiedziały, gdzie złożono ciało. Poza tym przeciwnicy mogli bez trudu wskazać właściwy grób i zakończyć sprawę.
• Uczniowie mieli wizje albo urosła legenda. Relacje mówią jednak o wspólnych spotkaniach, rozmowach i posiłku Łk 24,36-43, i to przez czterdzieści dni, a nie o pojedynczym przeżyciu jednej osoby. Legenda potrzebuje czasu i tego, żeby nie było już ludzi, których da się zapytać, a Paweł wylicza świadków, którzy wciąż żyją.

Każde z tych wyjaśnień można rozważać na spokojnie. Warto tylko sprawdzić, ile musi ono założyć, żeby objąć wszystkie fakty naraz: pusty grób, przemianę uczniów i ich gotowość do cierpienia. Na końcu i tak zostaje decyzja, o której Jezus mówi do Tomasza: „Błogosławieni, którzy nie widzieli, a uwierzyli” J 20,29. I chcę to powiedzieć jasno: kto po rzetelnym sprawdzeniu zostaje przy niewierze, nie jest głupcem. O tym, jak wiara łączy się z myśleniem, piszę w artykule Co to jest wiara.

Zmartwychwstanie Jezusa: znaczenie dla wiary i dla mnie

Dlaczego Paweł stawia na zmartwychwstanie absolutnie wszystko? Bo krzyż bez zmartwychwstania niczego by nie zmienił. Jeśli Chrystus nie został wskrzeszony, mówi Paweł, to wciąż jesteśmy w swoich grzechach 1 Kor 15,17. W odcinku 337 tłumaczę, że zmartwychwstanie jest potwierdzeniem, że ofiara Jezusa została przyjęta, a więc że naprawdę możemy zacząć od nowa.

Drugi wątek, równie ważny, to nadzieja wobec śmierci:

20 Tymczasem jednak Chrystus został wskrzeszony z martwych i stał się pierwszym plonem tych, którzy zasnęli.

21 Skoro bowiem śmierć [przyszła] przez człowieka, przez człowieka [przyszło] też zmartwychwstanie umarłych.

22 Jak bowiem w Adamie wszyscy umierają, tak też w Chrystusie wszyscy zostaną ożywieni.

„Pierwszy plon” to obraz ze starego święta Pierwocin, o którym opowiadam w odcinku Dzień 39: Jak żydowskie święta pomagają nam zrozumieć chrześcijaństwo. Izraelici oddawali Bogu pierwsze zebrane zboże, a to, co pierwsze, zapowiadało resztę żniwa. I podobnie jest z Jezusem: On jest pierwszy, a za Nim pójdą inni. Więcej o Pasze, która otwiera ten kalendarz świąt, przeczytasz w artykule Pascha.

Paweł pisze o tym także z wielką odwagą wobec śmierci: „Gdzież jest, o śmierci, twoje żądło?” 1 Kor 15,55. To nie odbiera bólu po stracie kogoś bliskiego, ale mówi, że śmierć nie ma ostatniego słowa. Jeśli jesteś w żałobie, zajrzyj do artykułu Jak przeżyć żałobę. O tym, co nas czeka, opowiadam w odcinku Dzień 365: Całkowicie nowy świat, bo Biblia wcale nie rysuje życia na chmurce z harfą, tylko odnowiony, fizyczny świat.

W odcinku Dzień 301: Dlaczego Jezus czekał czytam historię wskrzeszenia Łazarza i zdanie, w którym Jezus mówi Marcie: „Ja jestem zmartwychwstaniem i życiem” J 11,25. Czyli Jezus nie tylko potrafi wskrzeszać umarłych, ale sam jest dawcą życia. A skoro Chrystus został wskrzeszony, pisze Paweł, to my mamy postępować „w nowości życia” Rz 6,4.

Co z tego dla mnie dzisiaj

1. Sprawdź to sam. W odcinku Dzień 267: Warto zadawać sobie trud szukania odpowiedzi opowiadam o królowej Saby, która pojechała osobiście sprawdzić, czy to, co słyszała o Salomonie, jest prawdą. Jezus odsyła do jednego znaku, czyli do własnego zmartwychwstania Mt 12,40. Na początek możesz też przeczytać Ewangelię Jana, bo jej autor mówi wprost, po co ją napisał: żebyśmy wierzyli i mieli życie J 20,31.
2. Jeśli zawiodłeś, Jezus wciąż na ciebie czeka. Młodzieniec w białej szacie nie powiedział kobietom tylko „powiedzcie uczniom”, ale „uczniom i Piotrowi” Mk 16,7. Marek odnotował to jako jedyny, a pamiętajmy, że Piotr chwilę wcześniej się Jezusa wyparł. Opowiadam o tym w odcinku Dzień 294: Co kiedy zawiodę, a w odcinku Dzień 304: Spotkanie przy ognisku o tym, jak Jezus przy drugim ognisku dał Piotrowi nowy start.
3. Jeśli rozczarowałeś się Bogiem, daj sobie czas. Uczniowie z Emaus mieli własny pomysł na to, jaki ma być Mesjasz, i kiedy wszystko potoczyło się inaczej, poczuli się zawiedzeni. Jezus ich nie ponaglał, tylko opowiedział im całą historię na nowo i został z nimi przy zwykłej kolacji. Odcinek Dzień 316: Historia opowiedziana na nowo poleciłbym każdemu, kto przeżył rozczarowanie w wierze.
4. Opowiedz o tym, co przeżyłeś. Piotr i Jan powiedzieli władzom, które kazały im milczeć: „My bowiem nie możemy nie mówić o tym, co widzieliśmy i słyszeliśmy” Dz 4,20. Jezus posłał uczniów do wszystkich narodów i obiecał, że będzie z nimi aż do końca świata Mt 28,19-20. Dla ciebie może to być na początek po prostu jedna rozmowa z kimś bliskim.

Najczęstsze pytania o zmartwychwstanie Jezusa

Kiedy zmartwychwstał Jezus?

Według Ewangelii stało się to pierwszego dnia tygodnia, o świcie Mk 16,2, a Paweł pisze, że trzeciego dnia po śmierci 1 Kor 15,4. Ewangelie nie podają natomiast konkretnej daty z kalendarza.

Czy są dowody na zmartwychwstanie Jezusa?

Nie ma jednego dowodu, który zamykałby sprawę raz na zawsze. Jest za to cały zestaw: pusty grób, o którym mówili nawet przeciwnicy, relacje świadków, z których większość jeszcze żyła, kiedy Paweł o nich pisał, i przemiana uczniów. Każdy może to zbadać samodzielnie i wyciągnąć własne wnioski.

Czy zmartwychwstanie Jezusa to symbol?

Ewangelie opisują je jako prawdziwe wydarzenie, a nie jako symbol. Jezus pokazuje uczniom ręce i nogi, prosi o jedzenie i mówi, że duch nie ma ciała ani kości Łk 24,39. Paweł dodaje, że zmartwychwstałe ciało jest inne niż to, które znamy 1 Kor 15,42-44, ale wciąż jest ciałem.

Czy zmartwychwstanie ma znaczenie dla osób niewierzących?

Tak, bo to nie jest prywatna sprawa wierzących. Jeśli zmartwychwstanie naprawdę się wydarzyło, to odpowiada na pytania o sens życia i o śmierć, które zadaje sobie każdy człowiek. Dlatego warto sprawdzić to na spokojnie, nawet jeśli dziś jesteś sceptykiem.

Posłuchaj w podcaście

Dzień 337 · 1 List do Koryntian 15-16Problem zmartwychwstaniaRozdział 15 Pierwszego Listu do Koryntian: dlaczego wszystko od tego zależy.

Dzień 267 · 2 Księga Kronik 9-12Warto zadać sobie trud szukania odpowiedziKrólowa Saby i zachęta, żeby zmartwychwstanie sprawdzić.

Dzień 316 · Ewangelia św. Łukasza 23-24Historia opowiedziana na nowoUczniowie z Emaus i rozczarowanie Bogiem.

Dzień 304 · Ewangelia św. Jana 19-21Spotkanie przy ogniskuZmartwychwstały Jezus i Piotr nad jeziorem.

Dzień 294 · Ewangelia św. Marka 14Co kiedy zawiodęZaparcie się Piotra i słowa „powiedzcie Piotrowi”.

Dzień 318 · Dzieje Apostolskie 4-6Początek problemówOdwaga apostołów, którzy nie mogli milczeć.

Dzień 301 · Ewangelia św. Jana 11-12Dlaczego Jezus czekałWskrzeszenie Łazarza i zdanie „Ja jestem zmartwychwstaniem”.

Dzień 287 · Ewangelia św. Mateusza 27-28Wyzwanie, które rzuca nam JezusZmartwychwstanie u Mateusza i Galilea.

Jeśli chcesz przejść ze mną przez całe Pismo Święte i zobaczyć, jak zmartwychwstanie spina całą historię, zajrzyj do planu czytania Biblii. Każdy dzień to fragment do przeczytania i odcinek podcastu, w którym opowiadam, co z niego wynika.

Obecna wersja tego artykułu powstała po naszej redakcji i została rozbudowana o treści z podcastu. Fragmenty Pisma Świętego pochodzą z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (Fundacja Wrota Nadziei, licencja CC BY-ND 4.0).