Ewangelia św. Łukasza: o czym jest, streszczenie i jak ją czytać

Ewangelia św. Łukasza to trzecia z czterech Ewangelii i najdłuższa księga całego Nowego Testamentu: opowieść o życiu, nauczaniu, śmierci i zmartwychwstaniu Jezusa, spisana przez człowieka, który najpierw wszystko dokładnie sprawdził. Jeśli pytasz, o czym jest Ewangelia św. Łukasza, najkrócej odpowiem jej własnym zdaniem: „Syn Człowieczy przyszedł, aby szukać i zbawić to, co zginęło” Łk 19,10. Czyli jest to Ewangelia dla zagubionych, dla ludzi z marginesu i dla wszystkich, którzy w jakiś sposób zawiedli się na Bogu.

Jako ministrant siedziałem w nawie kościoła i słuchałem słów Jezusa, które wcale nie brzmiały dla mnie jak dobra wiadomość. Dziś Łukasz to jedna z moich ulubionych ksiąg, bo w żadnej innej Ewangelii nie ma tylu historii, które zostają w głowie na całe życie. Zwiastowanie i Boże Narodzenie, miłosierny Samarytanin, syn marnotrawny, droga do Emaus: wszystkie te historie znajdziesz właśnie tutaj.

Ewangelia św. Łukasza: o czym jest i po co powstała

Łukasz w ogóle nie ukrywa, po co pisze, bo już we wstępie mówi to wprost:

Ponieważ wielu podjęło się sporządzić opis tych wydarzeń, co do których mamy zupełną pewność; Tak jak nam [je] przekazali ci, którzy od początku byli naocznymi świadkami i sługami słowa; Postanowiłem i ja, który to wszystko od początku dokładnie wybadałem, opisać ci [to] po kolei, zacny Teofilu; Abyś nabrał pewności co do tego, czego cię nauczono.

Zwróć uwagę, że to jedyny z ewangelistów, który od razu mówi uczciwie: nie byłem naocznym świadkiem, ale zbadałem sprawę i rozmawiałem z tymi, którzy byli. W pierwszym odcinku o tej księdze, Solidny dokument historyczny, mówię, że bardzo to w nim lubię, bo wiara nie ma się opierać na tym, że ktoś kiedyś coś powiedział, tylko na konkretach. Biblia nie boi się trudnych pytań, więc i my nie musimy się ich bać.

Łukasz napisał też Dzieje Apostolskie, które zaczynają się od zwrotu do tego samego Teofila Dz 1,1. Razem to ponad 27 procent Nowego Testamentu, czyli tak naprawdę jedna opowieść w dwóch częściach: najpierw życie Jezusa, a potem historia Jego uczniów, którzy niosą tę wiadomość dalej.

Ewangelia św. Łukasza: streszczenie w pięciu krokach

1. Początki (rozdziały 1-3). Anioł zapowiada narodziny Jana Chrzciciela i Jezusa, a Maria odpowiada: „Oto służebnica Pana, niech mi się stanie według twego słowa” Łk 1,38. Jezus rodzi się w Betlejem, jako dwunastolatek zostaje w świątyni, a potem przychodzi chrzest w Jordanie Łk 3,21-22.
2. Początek służby w Galilei (rozdziały 4-9). Jezus przechodzi próbę na pustyni, przemawia w synagodze w Nazarecie, uzdrawia i wygłasza kazanie na równinie, a pod koniec tej części zapowiada uczniom krzyż, kiedy Piotr wyznaje, że Jezus jest Mesjaszem.
3. Droga do Jerozolimy (rozdziały 9-19). Jezus postanawia iść do Jerozolimy Łk 9,51 i po drodze opowiada przypowieści, które znamy głównie z Łukasza, takie jak ta o miłosiernym Samarytaninie, o synu marnotrawnym czy o talentach.
4. Jerozolima i krzyż (rozdziały 19-23). Ostatnie dni w Jerozolimie, Ostatnia Wieczerza, proces i ukrzyżowanie, a nawet z krzyża Jezus mówi: „Ojcze, przebacz im, bo nie wiedzą, co czynią” Łk 23,34.
5. Zmartwychwstanie (rozdział 24). Kobiety znajdują pusty grób, dwaj uczniowie spotykają Jezusa w drodze do Emaus, a potem Jezus staje pośród uczniów, którzy nie mogą uwierzyć własnym oczom Łk 24,36-39.

Jeśli wolisz zobaczyć całą księgę na jednej mapie, kliknij poniżej dowolną część albo rozdział. Zobaczysz, co się w nim dzieje, które wersety są kluczowe i w którym odcinku podcastu go czytamy.

Kto napisał Ewangelię św. Łukasza

Sama księga nie podaje imienia autora, ale od najdawniejszych czasów tradycja przypisuje ją Łukaszowi, towarzyszowi św. Pawła w jego podróżach. Paweł nazywa go „umiłowanym lekarzem” Kol 4,14, a z więzienia, pod koniec życia, pisze: „Tylko Łukasz jest ze mną” 2 Tm 4,11. Do tego w Dziejach Apostolskich narracja w pewnym momencie zmienia się z „oni” na „my”, tak jakby autor sam dołączył do podróży, którą opisuje.

Czy Łukasz był poganinem, czy Żydem mieszkającym poza Izraelem? Tu zdania są podzielone. Ja skłaniam się ku temu drugiemu, bo ktoś, kto tak dobrze zna Stary Testament, że jedna pieśń Marii odsyła jednocześnie do psalmów, proroków i Księgi Rodzaju, musiał znać judaizm od środka. Do tego dochodzi jego dokładność. Jak mówię w odcinku, Łukasz podaje imiona władców i nazwy miast, krajów i wysp, i nie ma w nich błędów. Sceptyczny historyk William Ramsay chciał to obalić, a po latach badań uznał go za jednego z najlepszych historyków starożytności.

Zwiastowanie i Boże Narodzenie: inaczej niż na świątecznych kartkach

Pierwszy rozdział zestawia ze sobą dwa zwiastowania. Zachariasz, czyli kapłan, który pełnił akurat służbę w świątyni, słyszy od anioła, że jego modlitwa została wysłuchana, i mimo to nie dowierza Łk 1,13. Maria, prosta dziewczyna z Nazaretu, pyta, jak to możliwe, a potem mówi „tak”. Wniosek, który z tego wyciągam, jest taki, że Bóg nie szuka fachowców, a ważne jest to, jak odpowiesz, kiedy usłyszysz Jego wezwanie. Zaraz potem Maria śpiewa Magnificat, w którym są słowa: „Strącił mocarzy z tronów, a wywyższył pokornych” Łk 1,52.

Boże Narodzenie u Łukasza jest dużo mniej cukierkowe, niż je pamiętamy z kartek. W tekście nie ma ani słowa o stajence z sianem, jest za to żłób i brak miejsca w gospodzie Łk 2,7. Najpewniej chodzi o grotę, której pasterze używali dla zwierząt, czyli w miejscu, które z pewnością nie było ani czyste, ani wygodne. Wiadomość o narodzinach Zbawiciela dostają nie dostojnicy, tylko właśnie pasterze Łk 2,8-12, czyli ludzie, z którymi mało kto się wtedy liczył. Opowiadam o tym w odcinku Boże Narodzenie, którego nikt się nie spodziewał. Łukasz wciąż pokazuje, że Bóg odwraca porządek świata, bo król nie rodzi się w pałacu, a pierwszymi gośćmi są ludzie z nizin.

To jedyna Ewangelia, która opowiada też o dwunastoletnim Jezusie w świątyni Łk 2,49-51. O latach w Nazarecie wiemy niewiele, bo Jezus był tam po prostu rzemieślnikiem, którego wszyscy w miasteczku znali. Różne opowieści o Jego podróżach do Indii nie mają żadnego oparcia w źródłach.

Jezus po stronie ubogich i ludzi z marginesu

W synagodze w Nazarecie Jezus czyta słowa Izajasza o tym, że został posłany, by głosić ewangelię ubogim Łk 4,18-19. U Łukasza to jest jak program całej Jego służby. Błogosławieni są tu ubodzy, głodni i płaczący Łk 6,20-21, a ludzie z marginesu wracają w tej Ewangelii raz za razem.

W kazaniu na równinie, które bardzo przypomina Kazanie na Górze z Ewangelii św. Mateusza, pada słynne zdanie o drugim policzku Łk 6,29. W odcinku Wyrównywanie różnic społecznych tłumaczę, jak mogło ono brzmieć w czasach Jezusa. Nadstawienie drugiego policzka nie znaczy wcale, że masz być chłopcem do bicia, tylko że stajesz naprzeciw drugiego człowieka i spokojnie pokazujesz mu, że jesteście sobie równi.

Miłosierny Samarytanin i syn marnotrawny

Największe przypowieści Łukasza znamy z kartek i kazań, ale mało kto czyta je w kontekście, w którym Jezus je opowiedział. Przypowieść o miłosiernym Samarytaninie pada jako odpowiedź na pytanie znawcy prawa: „A kto jest moim bliźnim?” Łk 10,29. Kapłan i lewita, czyli ludzie związani ze świątynią, omijają pobitego człowieka, a pomaga mu Samarytanin, czyli ktoś z tego samego narodu, którego wioska chwilę wcześniej nie przyjęła Jezusa Łk 9,51-56. W odcinku Kim naprawdę jest miłosierny Samarytanin proponuję spojrzeć na tę przypowieść głębiej. Samarytanin ma wszystko, czego trzeba, żeby uleczyć rannego, i to jest obraz Jezusa, który widzi nas pobitych i bez życia. I dopiero ktoś, kto sam doświadczył takiej pomocy, może naprawdę usłyszeć „idź i ty czyń podobnie” Łk 10,37.

Przypowieść o synu marnotrawnym to w moim odczuciu opowieść o dwóch braciach i o ojcu, którego tak naprawdę żaden z nich nie znał. Jezus opowiada ją wtedy, gdy celnicy i grzesznicy garną się do Niego, a faryzeusze szemrają Łk 15,1-2. Młodszy syn prosi o swoją część majątku jeszcze za życia ojca, a ojciec, kiedy widzi go z daleka, wybiega mu naprzeciw Łk 15,20. Starszy brat robił niby wszystko dobrze, a i tak nie znał serca ojca. Szczegóły są w odcinku Historia dwóch braci.

Droga za Jezusem: krzyż, wąska brama, służba

Droga do Jerozolimy to także bardzo trudne słowa. Zdanie „Jeśli ktoś chce pójść za mną, niech się wyprze samego siebie, niech bierze swój krzyż każdego dnia i idzie za mną” Łk 9,23 brzmiało dla mnie w kościele jak groźba. Dziś widzę w nim raczej zaproszenie, żeby codziennie oddawać Bogu swoje plany i ambicje, a On już zdecyduje, co z tego ma wrócić do życia. Mówię o tym w odcinku Jak obrać właściwy kierunek w życiu.

Podobnie jest z wąską bramą Łk 13,24, z dziećmi, od których mamy uczyć się wiary Łk 18,16-17, i z lekcją o tym, czym jest prawdziwa wielkość: „Ja jestem pośród was jako ten, kto służy” Łk 22,27. W odcinku Źródło owocnego życia, przy przypowieści z rozdziału 19, pytam, czy żyjemy ze strachu przed karą, czy z miłości Łk 19,11-13. Tuż obok jest historia Zacheusza, która pokazuje, że kluczowy werset tej Ewangelii nie jest pustym hasłem, bo Jezus wchodzi do domu człowieka uchodzącego za grzesznika i to zmienia całe jego życie Łk 19,5-9.

Droga do Emaus: Ewangelia dla zawiedzionych

Finał Ewangelii św. Łukasza to moja ulubiona scena. Dwaj uczniowie wracają do domu kompletnie załamani i mówią: „A my spodziewaliśmy się, że on odkupi Izraela” Łk 24,21. Czyli mieli swoje wyobrażenie o tym, jak Bóg ma działać, a Bóg zrobił po swojemu. Jezus dołącza do nich w drodze, ale ich oczy są zakryte i Go nie poznają. I zobacz, że On nie robi im żadnego pokazu, tylko tłumaczy Pisma, zaczynając od Mojżesza i proroków Łk 24,27, a potem daje im czas.

A gdy siedział z nimi [za stołem], wziął chleb, pobłogosławił i łamiąc, podawał im. Wtedy otworzyły się im oczy i poznali go, lecz on zniknął im z oczu. I mówili między sobą: Czy nasze serce nie pałało w nas, gdy rozmawiał z nami w drodze i otwierał nam Pisma?

Poznają Go dopiero przy zwykłej kolacji, kiedy łamie chleb. Ten fragment zamyka mój odcinek Historia opowiedziana na nowo. I jeśli znasz kogoś, kto rozczarował się Bogiem albo religią, to właśnie od tego fragmentu warto zacząć rozmowę.

Jak czytać Ewangelię św. Łukasza i na co uważać

• Czytaj ją z Dziejami Apostolskimi. To dwa tomy jednego dzieła, więc koniec Ewangelii jest tak naprawdę początkiem Dziejów.
• Czytaj przypowieści w kontekście. Samarytanin jest odpowiedzią na pytanie o bliźniego, a syn marnotrawny na szemranie faryzeuszy, i bez tego tła bardzo łatwo zrobić z nich morały typu „bądź miły”.
• Nie dziw się różnicom między Ewangeliami. Część kazania na równinie pokrywa się z Kazaniem na Górze, ale Jezus mógł powtarzać swoje nauczanie w różnych miejscach, a każdy ewangelista wybierał to, co było potrzebne jego adresatom.
• Szukaj Starego Testamentu. Magnificat, kazanie w Nazarecie i droga do Emaus mają swoje tło w Piśmie Świętym Izraela, a Jezus sam mówi, że o Nim jest napisane w Prawie, Prorokach i Psalmach Łk 24,44.
• Zwracaj uwagę na tych, których Łukasz wyróżnia. Ubodzy, pasterze, celnicy, Samarytanie i kobiety to w tej księdze najczęściej bohaterowie, a nie tło.

Co z tego dla mnie dzisiaj

Sprawdzaj i pytaj. Łukasz zachęca, żeby wiary nie opierać na plotkach ani na tym, co ktoś kiedyś powiedział. Czytaj więc samemu, dopytuj i nie bój się zadawać trudnych pytań.

Zrób to, co masz w zasięgu. Jezus w Nazarecie zaczyna od ubogich, ale to nie znaczy, że musisz od razu zmieniać cały świat. Możesz zacząć od jednej osoby, której jest dziś trudniej niż tobie.

Nie licz tylko na swoje starania. Starszy brat robił wszystko dobrze, a mimo to też był zgubiony, bo nie znał serca ojca. Czyli chodzi o to, żeby znać Ojca i być w Jego rodzinie, a nie tylko odhaczać kolejne obowiązki.

Daj sobie czas. Uczniowie z Emaus też nie zrozumieli wszystkiego od razu. W Biblii zawsze jest więcej do odkrycia, a Bóg bardzo często spotyka nas w zwykłej codzienności, tak jak ich przy kolacji.

Posłuchaj w podcaście

Dzień 305 · Ewangelia św. Łukasza 1Solidny dokument historycznyKim był Łukasz, dlaczego warto mu ufać oraz zwiastowanie Zachariaszowi i Marii.

Dzień 306 · Ewangelia św. Łukasza 2-3Boże Narodzenie, którego nikt się nie spodziewałGrota zamiast stajenki, pasterze i dwunastoletni Jezus w świątyni.

Dzień 307 · Ewangelia św. Łukasza 4-5Boże Królestwo w działaniuChrzest, pustynia i kazanie w Nazarecie.

Dzień 308 · Ewangelia św. Łukasza 6-7Wyrównanie różnic społecznychKazanie na równinie i co naprawdę znaczy drugi policzek.

Dzień 309 · Ewangelia św. Łukasza 8-9Jak obrać właściwy kierunekWeź swój krzyż i nie oglądaj się za siebie.

Dzień 310 · Ewangelia św. Łukasza 10-11Kim był miłosierny SamarytaninPrzypowieść, która jest o czymś więcej niż o byciu dobrym człowiekiem.

Dzień 312 · Ewangelia św. Łukasza 14-16Historia dwóch braciSyn marnotrawny, ojciec i starszy brat, który też był zgubiony.

Dzień 316 · Ewangelia św. Łukasza 23-24Historia opowiedziana na nowoDroga do Emaus i Ewangelia dla zawiedzionych.

Ewangelii św. Łukasza poświęciłem w sumie dwanaście odcinków, a te, których nie ma powyżej, znajdziesz na liście wszystkich odcinków o Ewangelii św. Łukasza.

Jeśli chcesz przeczytać Ewangelię św. Łukasza razem z nami, a potem iść dalej przez całe Pismo Święte, zajrzyj do planu czytania Biblii.

Ewangelia św. Łukasza: tekst rozdział po rozdziale

Pierwsza wersja tego artykułu była inspirowana tekstem z OverviewBible. Obecna wersja powstała po naszej redakcji i została rozbudowana o treści z podcastu. Fragmenty Pisma Świętego pochodzą z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (Fundacja Wrota Nadziei, licencja CC BY-ND 4.0).