Księga Rodzaju: o czym jest, streszczenie i jak ją czytać

Księga Rodzaju to pierwsza księga Pisma Świętego i opowieść o początkach: świata, człowieka, zła, a w końcu jednej rodziny, przez którą Bóg postanowił ten świat ratować. Jeśli pytasz, o czym jest Księga Rodzaju, to moja najkrótsza odpowiedź brzmi tak: o Bogu, który stworzył ludzi po to, żeby im błogosławić, i który nie odpuszcza tego planu, chociaż ludzie już od trzeciego rozdziału robią wszystko po swojemu.

W szkole średniej tata często wysyłał mnie do księdza Radka, mojego katechety, z pytaniami o opis stworzenia, na przykład skąd wzięły się wnuki Adama i Ewy, skoro na początku była tylko dwójka ludzi, i co na to wszystko nauka. Wtedy w ogóle mnie to nie obchodziło. Dziś wiem, że z takimi pytaniami siada do tej księgi prawie każdy, a ona sama odpowiada na trochę inne pytania, niż my jej zadajemy.

O czym jest Księga Rodzaju?

Księga ma 50 rozdziałów i dzieli się na dwie nierówne części. Pierwszych jedenaście rozdziałów opowiada o Bogu i o całej ludzkości, czyli o stworzeniu świata, o Adamie i Ewie, o Kainie i Ablu, o Noem i potopie oraz o wieży Babel. Od dwunastego rozdziału kamera zjeżdża na jedną rodzinę: na Abrahama, jego syna Izaaka, wnuka Jakuba i prawnuka Józefa. I to właśnie z tej rodziny wyrośnie potem cały naród Izraela.

Księga Rodzaju otwiera Pięcioksiąg, czyli Torę, i jest w nim takim długim wstępem, który tłumaczy, skąd wziął się naród, który w Księdze Wyjścia będzie wychodził z Egiptu. Tradycja przypisuje te pięć ksiąg Mojżeszowi i stąd bierze się nazwa Prawo Mojżesza.

Księga Rodzaju: streszczenie w pięciu krokach

1. Stworzenie świata i ogród Eden (rozdziały 1-3). Bóg stwarza świat i widzi, że wszystko jest bardzo dobre Rdz 1,31. Adam i Ewa dostają do dyspozycji cały ogród i tylko jeden zakaz Rdz 2,16-17, ale słuchają węża, łamią ten zakaz i muszą opuścić Eden Rdz 3,23-24.
2. Kain i Abel, Noe i potop, wieża Babel (rozdziały 4-11). Kain zabija swojego brata, a ziemia z czasem tak bardzo napełnia się niegodziwością, że przychodzi potop. Ocaleje tylko Noe i ci, którzy są razem z nim w arce Rdz 7,23. Bóg zawiera potem z ludźmi przymierze, a jego znakiem jest łuk na obłoku Rdz 9,11-13. Na koniec ludzie budują wieżę Babel, a Bóg miesza im języki.
3. Abraham (rozdziały 12-25). Bóg każe Abramowi wyjść z domu ojca i obiecuje mu potomstwo, ziemię i błogosławieństwo dla wszystkich narodów. Abram wierzy, chociaż jest już stary i nie ma dzieci Rdz 15,5-6. Dostaje nowe imię, Abraham Rdz 17,5, a w końcu jego żona Sara rodzi mu Izaaka Rdz 21,1-3.
4. Izaak i Jakub (rozdziały 25-36). Izaak ma bliźniaków, Ezawa i Jakuba, a młodszy z nich, Jakub, podstępem zabiera bratu błogosławieństwo Rdz 27,35-36 i musi uciekać z domu. Po drodze śni mu się drabina sięgająca nieba. Po latach wraca z dużą rodziną i dostaje nowe imię: Izrael Rdz 32,28. Od jego dwunastu synów zaczną się plemiona Izraela.
5. Józef (rozdziały 37-50). Bracia sprzedają Józefa kupcom, a ci zabierają go do Egiptu Rdz 37,28. Tam z niewolnika i więźnia staje się zarządcą całego kraju Rdz 41,38-41, ratuje ludzi przed głodem i sprowadza do siebie całą rodzinę.

Księga kończy się w Egipcie, czyli daleko od ziemi obiecanej. Przed śmiercią Józef zapowiada jednak braciom, że to jeszcze nie koniec historii: „Bóg na pewno was nawiedzi i wyprowadzi z tej ziemi do ziemi, którą przysiągł Abrahamowi, Izaakowi i Jakubowi” Rdz 50,24.

Stworzenie świata: czym ten opis różnił się od innych

My zwykle pytamy pierwsze rozdziały o naukę, ale pierwsi czytelnicy mieli zupełnie inny punkt odniesienia, czyli opowieści o początku świata, które krążyły wśród innych narodów. Weź choćby babilońską Enuma Elisz, w której bóstwa walczą tam ze sobą, leje się krew, a ludzie powstają jako popychadła aroganckich bogów. Na tym tle pierwsze zdanie Biblii było czymś zupełnie nowym: „Na początku Bóg stworzył niebo i ziemię” Rdz 1,1. Czyli jest jeden Bóg, który stwarza celowo i z życzliwością, a nie gromada bóstw, które się ze sobą biją.

A po co Bóg w ogóle stworzył człowieka? Odpowiedź jest już w pierwszym rozdziale:

Stworzył więc Bóg człowieka na swój obraz, na obraz Boga go stworzył; stworzył ich mężczyzną i kobietą. I Bóg błogosławił im. Potem Bóg powiedział do nich: Bądźcie płodni i rozmnażajcie się, napełniajcie ziemię i czyńcie ją sobie poddaną; panujcie nad rybami morskimi i nad ptactwem niebieskim, i nad wszelkimi zwierzętami, które poruszają się po ziemi.

Człowiek ma być odbiciem Boga na ziemi, czyli dbać o nią, rozwijać ją i tworzyć, a do tego ma być częścią Bożej rodziny. Zwróć też uwagę na słowo „błogosławić”, które w różnych formach pada w Księdze Rodzaju około 90 razy. Bóg nie stworzył ludzi po to, żeby trzymać ich pod butem, tylko po to, żeby im się wiodło.

W trzecim rozdziale wszystko się jednak sypie. Ludzie często pytają, po co Bogu było drzewo, z którego nie wolno jeść, skoro wiedział, jak to się skończy. Ja widzę w tym drzewie nie pułapkę, tylko pytanie: ufasz mi? Adam i Ewa posłuchali jednak innego głosu i od tej chwili cała Biblia jest opisem misji ratunkowej Boga, który chce odzyskać człowieka i odnowić świat. Więcej mówię o tym w odcinku Dlaczego Bóg stworzył człowieka.

Kain i Abel, Noe i potop, wieża Babel

Kolejne rozdziały pokazują, dokąd dochodzi człowiek, który układa sobie życie po swojemu. Kain i Abel składają ofiary, a Bóg przyjmuje tylko jedną z nich Rdz 4,3-5. I nie dlatego, że woli mięso od warzyw. Abel przyniósł to, co pierwsze i najlepsze, a do tego trzeba wiary, że potem też będzie z czego żyć, natomiast Kain dał po prostu z tego, co akurat miał.

Potem przychodzi historia Noego i potopu, którą zna chyba każdy. Dla mnie najważniejsze dzieje się w niej zaraz po potopie, kiedy Bóg powtarza Noemu to samo zadanie, które dał pierwszym ludziom: „Bądźcie płodni i rozmnażajcie się, i napełniajcie ziemię” Rdz 9,1. Czyli świat zaczyna się jakby od nowa, ale misja człowieka wcale się nie zmieniła.

I tu na scenę wchodzi wieża Babel. Zwykle słyszymy, że jej budowniczowie chcieli być jak Bóg, ale w tekście jest napisane coś trochę innego: budują miasto i wieżę, „abyśmy się nie rozproszyli po powierzchni całej ziemi” Rdz 11,4. Bóg mówi do ludzi: napełniajcie ziemię, a oni na to: nam tu dobrze, nigdzie nie idziemy. To jest historia o ludziach, którzy postanowili żyć dla samych siebie, i przyznaję, że trochę za dobrze ich rozumiem. Rozkładam ją na części w odcinku Co wydarzyło się przy budowie wieży Babel.

Abraham: obietnica i pierwszy krok

W dwunastym rozdziale Bóg zaczyna swój plan od jednego człowieka:

A uczynię z ciebie wielki naród, będę ci błogosławił i rozsławię twoje imię, i będziesz błogosławieństwem. I będę błogosławił tym, którzy tobie będą błogosławić; a tych, którzy przeklinają ciebie, będę przeklinać. W tobie będą błogosławione wszystkie narody ziemi.

Lubimy opowiadać tę historię tak, że Abram usłyszał głos, rzucił wszystko i poszedł w kompletnie nieznane. Tymczasem końcówka jedenastego rozdziału mówi, że do Kanaanu wybierał się już jego ojciec Terach, tylko zatrzymał się po drodze w Charanie Rdz 11,31. Czyli Abram poszedł dalej drogą, na której już był. Stąd moja rada na sytuację, kiedy nie wiesz, co zrobić ze swoim życiem: zrób najbliższą rzecz, która jest w twoim zasięgu. Z GPS-em jest przecież tak samo, bo kolejną wskazówkę podaje dopiero wtedy, gdy ruszysz z miejsca. Mówię o tym w odcinku Jak zacząć odkrywać swoją życiową misję.

Abraham nie jest przy tym bohaterem bez skazy. Kiedy obiecany syn długo się nie rodzi, postanawia trochę Bogu pomóc i za namową Saraj ma dziecko z jej służącą Hagar Rdz 16,1-2. Lata później ten sam człowiek idzie jednak z Izaakiem do ziemi Moria, gotowy oddać to, co ma najcenniejszego. Kiedy syn pyta go o baranka, odpowiada: „Bóg sobie upatrzy baranka na ofiarę całopalną, mój synu” Rdz 22,8. List do Hebrajczyków tłumaczy, skąd Abraham miał na to siłę: wierzył, że Bóg może nawet wskrzesić z martwych Hbr 11,17-19. Na górze Moria Salomon zbuduje później świątynię 2 Krn 3,1, a wygląda na to, że w tej samej okolicy Bóg oddał za nas własnego Syna. O tym wszystkim jest odcinek Największa ofiara.

Jakub i Józef: Bóg nie zmienia planu

Dalej w tej księdze robi się coraz mniej budująco. Jakub oszukuje ojca i brata, a potem sam zostaje oszukany przez swojego teścia Labana. Jest tam jeszcze historia Judy i Tamar z rozdziału 38, przy której niejeden czytelnik ma ochotę zamknąć książkę. Biblia niczego tu nie wygładza, a co więcej, św. Mateusz wpisuje Tamar do rodowodu Jezusa Mt 1,3. Wniosek jest taki, że nikt swoim zachowaniem nie udaremni Bożego planu, a Bóg, który dotrzymuje słowa, nie skreśla ludzi z pokręconą historią.

Na tym tle Józef jest jak z innej bajki. Ma siedemnaście lat, kiedy opowiada braciom swoje sny, i płaci za to niewolą, a potem jeszcze niesłusznie trafia do więzienia. A jednak w tych najgorszych momentach wraca jedno zdanie: „PAN był z Józefem” Rdz 39,2. Józef porządnie robi nawet najmniejsze rzeczy, nie idzie na skróty i w końcu zostaje zarządcą Egiptu. W odcinku Jak osiągnąć sukces w życiu mówię, że sukces to nie pieniądze ani wpływy, tylko bycie tam, gdzie chce cię mieć Bóg.

Najmocniejsza scena jest na samym końcu księgi. Po śmierci Jakuba bracia są pewni, że teraz, kiedy ojca już nie ma, Józef w końcu się na nich zemści, a Józef, kiedy to słyszy, płacze.

Józef powiedział do nich: Nie bójcie się. Czyż ja jestem na miejscu Boga? Obmyśliliście zło przeciwko mnie, ale Bóg obrócił to w dobro, żeby sprawić to, co się dziś dzieje, aby zachować tak wielki lud.

Więcej o tym mówię w ostatnim odcinku o tej księdze: Co zrobić, kiedy wiemy, że zawiedliśmy.

Jak czytać Księgę Rodzaju i na co uważać

• Nie rób z niej podręcznika przyrody. Ten tekst mówi przede wszystkim o tym, kim jest Bóg i po co jest człowiek.
• Nie ufaj ślepo numerom rozdziałów. Podział na rozdziały i wersety dodano dużo później i czasem tnie on historię w połowie, tak jak przy Abramie.
• Nie zrażaj się rodowodami. Zdania typu „To są dzieje rodu Noego” Rdz 6,9 działają jak śródtytuły, czyli sygnał, że opowieść przechodzi do kolejnej rodziny.
• Śledź obietnice i miejsca. To, co Bóg obiecał Abrahamowi, powtarza potem Jakubowi we śnie o drabinie Rdz 28,12-15, a miejsca, takie jak Moria, wracają w dalszych księgach.
• Patrz, dokąd to prowadzi. Jezus w drodze do Emaus wykładał uczniom Pisma, „zaczynając od Mojżesza” Łk 24,27, a sam nawiązał też do drabiny Jakuba J 1,51. Księga Rodzaju to początek historii, która prowadzi właśnie do Niego.

Co z tego dla mnie dzisiaj

Zaufaj, zamiast układać wszystko po swojemu. Pytanie z ogrodu Eden wraca do nas codziennie: czy wierzę, że to, co mówi Bóg, jest dla mnie dobre, czy jednak wolę wiedzieć lepiej?

Rusz się z miejsca. Jeśli czekasz na grom z jasnego nieba, weź przykład z Abrama i zrób jedną rzecz, o której wiesz, że możesz ją zrobić już teraz. Ten podcast powstał zresztą dokładnie w ten sposób.

Nie jesteś skreślony. Jeśli coś zawaliłeś i trudno ci podnieść głowę, popatrz na Józefa i jego braci. W Księdze Jeremiasza Bóg obiecuje: „ich grzechów nigdy więcej nie wspomnę” Jr 31,34. Możesz więc przyjść do Niego z zaufaniem, bez rozpamiętywania starych historii.

Posłuchaj w podcaście

Dzień 1 · Księga Rodzaju 1-3Dlaczego Bóg stworzył człowiekaStworzenie świata, Adam i Ewa oraz drzewo, które było pytaniem o zaufanie.

Dzień 2 · Księga Rodzaju 4-7Co zrobić, żeby podobać się BoguKain i Abel, czyli co robisz ze swoim najlepszym czasem.

Dzień 3 · Księga Rodzaju 8-11Co się wydarzyło przy budowie wieży BabelNoe po potopie i ludzie, którzy nie chcieli nigdzie iść.

Dzień 4 · Księga Rodzaju 12-15Jak zacząć odkrywać swoją życiową misjęPowołanie Abrama i zasada najbliższego kroku.

Dzień 7 · Księga Rodzaju 22-24Największa ofiaraAbraham, dorosły Izaak i góra Moria.

Dzień 9 · Księga Rodzaju 27-29Spotkanie nieba z ziemiąDrabina Jakuba i to, co powiedział o niej Jezus.

Dzień 14 · Księga Rodzaju 41-42Jak osiągnąć sukces w życiuCztery rzeczy, które zaprowadziły Józefa z więzienia na dwór faraona.

Dzień 17 · Księga Rodzaju 48-50Co zrobić, kiedy wiemy, że zawiedliśmyJózef przebacza braciom, a Bóg obiecuje nowe przymierze.

Księdze Rodzaju poświęciłem pierwszych siedemnaście odcinków. Pozostałe znajdziesz na liście wszystkich odcinków o Księdze Rodzaju.

Jeśli chcesz przeczytać Księgę Rodzaju razem z nami, a potem iść dalej przez całe Pismo Święte, zajrzyj do planu czytania Biblii.

Księga Rodzaju: tekst rozdział po rozdziale

Pierwsza wersja tego artykułu była inspirowana tekstem z OverviewBible. Obecna wersja powstała po naszej redakcji i została rozbudowana o treści z podcastu. Fragmenty Pisma Świętego pochodzą z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (Fundacja Wrota Nadziei, licencja CC BY-ND 4.0).