Księga Wyjścia: o czym jest, streszczenie i jak ją czytać

Księga Wyjścia to druga księga Pisma Świętego i opowieść o tym, jak Bóg wyprowadza z niewoli w Egipcie lud, który po ludzku nie ma już żadnych szans, a potem zawiera z nim przymierze i zamieszkuje pośród niego. Jeśli więc pytasz, o czym jest Księga Wyjścia, to moja najkrótsza odpowiedź brzmi tak: o Bogu, który słyszy wołanie uciśnionych, pamięta o swoich obietnicach i nie zostawia ludzi na pustyni samych sobie.

Księga Wyjścia: o czym jest?

Księga ma 40 rozdziałów i zaczyna się dokładnie tam, gdzie kończy się Księga Rodzaju. Rodzina Jakuba mieszka w Egipcie, bo trafiła tam za czasów Józefa, a jej potomkowie mnożą się tak bardzo, że zapełniają cały kraj Wj 1,7. I zobacz, że to jest ta sama misja, którą ludzie dostali na samym początku Biblii, czyli napełniać ziemię. Księga Wyjścia jest drugą z pięciu ksiąg Pięcioksięgu, czyli Tory, a tradycja przypisuje jej spisanie Mojżeszowi.

Sama nazwa mówi o wyjściu z Egiptu, ale to jest tak naprawdę dopiero połowa opowieści. Druga połowa dzieje się pod górą Synaj, gdzie Bóg daje swojemu ludowi prawo, zawiera z nim przymierze i każe zbudować przybytek, czyli namiot, w którym będzie mieszkał pośród nich. Bez tej księgi bardzo trudno zrozumieć kolejne księgi Starego Testamentu, bo one cały czas do niej wracają.

Księga Wyjścia: streszczenie w pięciu krokach

1. Niewola i Mojżesz (rozdziały 1-4). W Egipcie nastaje nowy król, który nie znał Józefa Wj 1,8, i robi z dawnych sąsiadów niewolników. Mojżesz, cudem ocalony przed rzezią hebrajskich chłopców, wychowuje się na dworze faraona, potem ucieka z Egiptu i przez lata pasie owce na pustyni. Tam widzi krzew, który płonie, a mimo to się nie spala Wj 3,2, i słyszy, że ma wrócić do Egiptu po swój lud Wj 3,10.
2. Plagi egipskie i Pascha (rozdziały 5-12). Mojżesz i jego brat Aaron przychodzą do faraona z prostym żądaniem: wypuść mój lud Wj 5,1. Faraon odmawia, więc kraj nawiedza dziesięć plag. Ostatnia dotyka pierworodnych, a domy oznaczone krwią baranka zostają ominięte Wj 12,13.
3. Przejście przez Morze Czerwone (rozdziały 13-15). Izraelici w końcu wychodzą, faraon rusza za nimi w pościg, a Bóg otwiera im drogę przez morze Wj 14,21-22. Kiedy są już po drugiej stronie, cały lud śpiewa pieśń na cześć Pana Wj 15,1.
4. Pustynia i Synaj (rozdziały 16-24). Na pustyni Bóg daje ludowi chleb z nieba, a na górze Synaj daje prawo, z dziesięcioma przykazaniami na czele. Lud obiecuje, że wypełni wszystkie słowa Pana Wj 24,3.
5. Przybytek i złoty cielec (rozdziały 25-40). Bóg podaje Mojżeszowi dokładny plan namiotu, w którym chce mieszkać Wj 25,8. Zanim jednak namiot powstanie, lud robi sobie złotego cielca. Mojżesz przebłaga Boga i przybytek mimo wszystko zostaje zbudowany, a księga kończy się tym, że chwała Pana wypełnia cały namiot Wj 40,34-35.

Mojżesz i krzew gorejący: co masz w ręku?

Mojżesz nie jest bohaterem z plakatu, i to warto powiedzieć od razu. Zabił Egipcjanina, uciekł przed karą i przez długie lata żył jak zwykły pasterz gdzieś na pustyni, daleko od pałacu, w którym dorastał. I właśnie takiego człowieka Bóg woła z płonącego krzewu i mówi mu swoje imię: „JESTEM, KTÓRY JESTEM” Wj 3,14.

Mojżesz ma przy tym całą masę wymówek. Mówi, że nie jest wymowny Wj 4,10, a w końcu po prostu prosi, żeby Bóg posłał kogoś innego. W odpowiedzi pada jedno z moich ulubionych pytań w całej Biblii: „Co masz w swojej ręce?” Wj 4,2. A Mojżesz miał w ręku laskę pasterską, czyli coś, co dla niego było jednocześnie tożsamością, źródłem utrzymania i jakimś tam wpływem. Bóg nie pyta o to dlatego, że nie wie. Pyta po to, żeby Mojżesz zastanowił się, co już dostał, bo z tym da się zrobić coś, czego on sam nigdy by nie zrobił. Rozwijam to w odcinku Najważniejsze pytanie.

Plagi egipskie i serce faraona

Na pierwszy rzut oka plagi egipskie wyglądają trochę przypadkowo, bo można zapytać: dlaczego akurat żaby, dlaczego szarańcza? Trzeba jednak pamiętać, że Egipt miał bogów praktycznie od wszystkiego, a każda z plag odnosi się do jakiegoś egipskiego bóstwa. Ta historia była opowiadana ludziom, którzy to doskonale rozumieli, i pokazywała im bardzo wyraźnie, że Pan jest ponad nimi wszystkimi.

Najwięcej pytań budzi jednak zdanie: „A ja zatwardzę serce faraona” Wj 7,3. No bo jak to? Czy Bóg odebrał faraonowi wolną wolę? W odcinku Jak można dojść do miejsca, z którego nie ma odwrotu proszę, żebyśmy przeczytali to bardzo uważnie, plaga po pladze. Tekst raz mówi, że serce zatwardził Bóg, raz, że zrobił to sam faraon, a jeszcze innym razem po prostu, że serce było zatwardziałe. I zaczyna się od tego, że faraon sam wielokrotnie mówi „nie”, chociaż miał przestrzeń na to, żeby okazać dobrą wolę. Dla mnie to jest ostrzeżenie: nasze czyny kształtują to, kim się stajemy, i można krok po kroku zaprowadzić samego siebie w miejsce, z którego bardzo trudno już wrócić.

Pascha: baranek i znak na drzwiach

Ostatnia plaga jest najcięższa ze wszystkich: o północy ginie wszystko, co pierworodne w Egipcie Wj 12,29, łącznie z następcą tronu, który miał kontynuować rządy swojego ojca. To jest wstrząsająca scena i nie chcę jej wygładzać, ale zwracam uwagę na dwie rzeczy. Po pierwsze, Bóg mówi złu, które działo się w Egipcie, wyraźne „stop”. Po drugie, od razu daje wyjście, bo każdy dom, który złożył w ofierze baranka i oznaczył drzwi jego krwią, zostaje ominięty.

Ten wieczór Izraelici obchodzą co roku jako Paschę, czyli najważniejsze święto w swoim kalendarzu. Chrześcijanie widzą w nim zapowiedź Jezusa i dlatego w liturgii Mszy wołamy do Niego: „Baranku Boży”. List do Hebrajczyków pisze o ofierze Jezusa, która dokonała się raz na zawsze Hbr 10,10, i to jest właśnie ta nić, która łączy Egipt z krzyżem. O tym mówię w odcinku Jak Bóg rozprawił się ze złem.

Przejście przez Morze Czerwone: kiedy nie widzisz wyjścia

Bóg nie prowadzi Izraelitów najkrótszą drogą, bo dobrze wie, z kim ma do czynienia: gdyby zobaczyli wojnę, od razu zawróciliby do Egiptu. Prowadzi ich więc słupem obłoku za dnia i słupem ognia w nocy Wj 13,21. A potem robi się naprawdę ciasno, bo przed nimi jest morze, a za nimi wojsko faraona. Lud zaczyna narzekać, że lepiej było w ogóle nie wychodzić z Egiptu. I wtedy Mojżesz mówi coś, co zapamiętałem na długo:

Mojżesz odpowiedział ludowi: Nie bójcie się, stójcie i patrzcie na wybawienie PANA, które wam dziś okaże. Egipcjan bowiem, których teraz widzicie, nie zobaczycie nigdy więcej. PAN będzie za was walczył, a wy będziecie milczeć.

Wiara bardzo często wymaga tego, żeby się po prostu zamknąć i zaufać. Jeśli mogę coś zrobić, to robię, ale jeśli nie mogę, to narzekanie niczego nie zmieni, a jedynie odbierze mi resztki spokoju. I zobacz, co się dzieje po przejściu na drugą stronę: lud śpiewa o tym, co zrobił Bóg, a nie o tym, jacy sami są wspaniali. Więcej o tym w odcinku Co zrobić, kiedy nie widzisz wyjścia.

Dziesięć przykazań: nie lista zakazów

Na górze Synaj Bóg nie zaczyna od zakazów, tylko od przypomnienia, kim jest dla tego ludu:

Ja [jestem] PAN, twój Bóg, który cię wyprowadził z ziemi Egiptu, z domu niewoli. Nie będziesz miał innych bogów przede mną.

Czyli najpierw jest wyzwolenie, a dopiero potem prawo, i ta kolejność jest bardzo ważna. Dziesięć przykazań Wj 20,2-17 bywa odbierane jak lista zakazów, a ja staram się czytać je tak, jak czytał je Jezus. Kiedy zapytano Go o największe przykazanie, odpowiedział, że to miłość Boga i bliźniego, na której opiera się całe Prawo Mt 22,37-40. Przykazania mają więc zadbać o dobrą relację z Bogiem i z drugim człowiekiem. W odcinku Jak zadbać o zdrowe relacje przechodzę po kolei przez ich treść: pierwszeństwo Boga, czystość relacji z Nim, szacunek wobec Jego imienia, odpoczynek, szacunek wobec rodziców, miłość zamiast gniewu, wierność, zaufanie zamiast kradzieży, szczerość i zadowolenie z tego, co mam.

Numeracja przykazań różni się między tradycjami, a Katechizm Kościoła Katolickiego podaje obok siebie zapis z Księgi Wyjścia, zapis z Księgi Powtórzonego Prawa i krótką formułę katechetyczną. Dlatego bardziej niż na numery patrzę na treść. Weźmy choćby odpoczynek: jeden dzień w tygodniu warto zwyczajnie nie pracować, tylko odpocząć i skupić się na Bogu i na bliskich. Pamiętam też Mszę, na której usłyszałem słowa Jezusa o pożądaniu i pierwszy raz pomyślałem, że wcale nie jestem taki dobry, jak mi się wydawało.

Dalej prawo robi się bardzo szczegółowe i potrafi zaskoczyć. Widać w nim Boga, któremu zależy na najsłabszych, czyli na przybyszu, wdowie i sierocie Wj 22,21-22. Jest tam nawet przepis, żeby pomóc osłu swojego wroga, kiedy upadnie pod ciężarem Wj 23,5. Św. Paweł podsumuje to później jednym zdaniem: wypełnieniem prawa jest miłość Rz 13,10.

Złoty cielec i przybytek: Bóg, który chce mieszkać z ludźmi

Kiedy Mojżesz zbyt długo nie schodzi z góry, lud traci cierpliwość i prosi Aarona o bogów, których będzie można zobaczyć Wj 32,1. Z kolczyków, które ludzie przynoszą, powstaje złoty cielec Wj 32,2-4. Mojżesz, schodząc z góry i widząc, co się dzieje, rzuca tablice i tłucze je Wj 32,19, a zaraz potem staje przed Bogiem w obronie tego samego ludu Wj 32,32. I dwa rozdziały dalej Bóg przedstawia się słowami: „PAN, PAN, Bóg miłosierny i litościwy” Wj 34,6, czyli po takim upadku pierwsze, co o sobie mówi, to miłosierdzie.

Przybytek był namiotem, a Bóg mówi o nim wprost, że ma powstać, „abym mieszkał pośród nich” Wj 25,8. Wyjaśniam w odcinku Co to znaczy, że Bóg jest święty, że „święty” w Biblii nie znaczy po prostu „doskonały moralnie”, tylko inny, całkowicie oddzielony od wszystkiego, co znamy. Do kogoś takiego nie da się podejść ot tak, z marszu. A mimo to Bóg mówi: chcę być blisko was.

Przy budowie przybytku widać też, kim byli ci ludzie i do czego Bóg ich uzdalniał. Rzemieślnik Besalel jest pierwszą osobą, o której czytamy wprost, że została napełniona Duchem Bożym, i to po to, żeby był świetnym rzemieślnikiem Wj 31,3. Później lud przynosi na budowę tyle darów, że Mojżesz musi w końcu powiedzieć: dosyć, już wystarczy Wj 36,5-7.

Na końcu księgi chwała Pana napełnia przybytek tak bardzo, że nawet Mojżesz, który rozmawiał z Bogiem jak z przyjacielem Wj 33,11, nie może wejść do środka. To po co w takim razie był ten cały namiot? Odpowiedź daje dopiero Ewangelia św. Jana:

A to Słowo stało się ciałem i mieszkało wśród nas (i widzieliśmy jego chwałę, chwałę jako jednorodzonego od Ojca), pełne łaski i prawdy.

Słowo, które tłumaczymy tutaj jako „mieszkało”, znaczy dosłownie „rozbiło namiot”. Czyli Jezus jest Bogiem, który nie czeka gdzieś daleko, tylko rozbija swój namiot pośród ludzi, tak jak kiedyś na pustyni. Tym kończę omawianie całej księgi w odcinku Czego Księga Wyjścia uczy nas o Bogu.

Jak czytać Księgę Wyjścia i na co uważać

• Pamiętaj, dla kogo ta historia powstała. Ten tekst powstał tysiące lat temu dla ludzi z zupełnie innej kultury, więc zanim zapytasz, co znaczy dla ciebie, zapytaj najpierw, co znaczył dla nich.
• Nie osądzaj dawnych praw dzisiejszym poczuciem sprawiedliwości. Zapytaj raczej, jaki obraz Boga z nich wynika i na kim Mu w tych przepisach zależy.
• Nie bój się list przepisów. Opis przybytku bywa ciężki w czytaniu, ale główna myśl jest prosta: święty Bóg chce być blisko ludzi. Jeśli przy pierwszym czytaniu pominiesz część szczegółów, nic strasznego się nie stanie.
• Szukaj Jezusa. Pascha, przybytek, kapłani i ofiary to zapowiedzi, które Nowy Testament odczytuje w świetle Chrystusa.

Co z tego dla mnie dzisiaj

Zapytaj siebie: co mam w ręku? Twoje umiejętności, pomysły, pieniądze i wpływ nie wzięły się znikąd, a Bóg może zrobić z nimi coś, czego sam byś nie wymyślił, tak jak zrobił to z laską Mojżesza.

Nie wynoś się tym, że dziś jest dobrze. Pierwszy rozdział uczy, że nowy król może nastać z dnia na dzień i wszystko, co wydawało się pewne, nagle się zmienia. Biblia uczy planować, ale bez pychy, przed którą ostrzega św. Jakub: „Bo czymże jest wasze życie?” Jk 4,14. O tym jest odcinek Jak mądrze patrzeć w przyszłość.

Karm wiarę codziennie. Manna była dana na jeden dzień i dokładnie w takiej ilości, jaka była potrzebna Wj 16,18, więc nie dało się jej nazbierać na zapas. Z wiarą jest tak samo, bo nie załatwia się jej raz w tygodniu. Mojżesz miał własny namiot spotkań, z dala od hałasu obozu, więc znajdź i ty swoje miejsce i swoją porę na rozmowę z Bogiem.

Posłuchaj w podcaście

Dzień 19 · Księga Wyjścia 4-6Najważniejsze pytaniePłonący krzew i pytanie „Co masz w ręku?”.

Dzień 20 · Księga Wyjścia 7-9Jak można dojść do miejsca, z którego nie ma odwrotuPlagi egipskie i zatwardziałe serce faraona.

Dzień 21 · Księga Wyjścia 10-12Jak Bóg rozprawił się ze złemOstatnia plaga, Pascha i baranek.

Dzień 22 · Księga Wyjścia 13-15Co zrobić, gdy nie widzisz wyjściaPrzejście przez Morze Czerwone i zaufanie w milczeniu.

Dzień 24 · Księga Wyjścia 19-21Jak zadbać o zdrowe relacjeDziesięć przykazań czytane jako zasady dobrych relacji.

Dzień 26 · Księga Wyjścia 25-27Co to znaczy, że Bóg jest świętyPrzybytek i Bóg, który chce mieszkać z ludźmi.

Dzień 28 · Księga Wyjścia 30-32Czym zajmują się ludzie pełni Ducha ŚwiętegoBesalel i praca, która wskazuje na Boga.

Dzień 31 · Księga Wyjścia 39-40Czego Księga Wyjścia uczy nas o BoguZakończenie księgi i namiot rozbity wśród ludzi.

Księdze Wyjścia poświęciłem czternaście odcinków. Pozostałe znajdziesz na liście wszystkich odcinków o Księdze Wyjścia.

Jeśli chcesz przeczytać Księgę Wyjścia razem z nami, a potem iść dalej przez całe Pismo Święte, zajrzyj do planu czytania Biblii.

Księga Wyjścia: tekst rozdział po rozdziale

Pierwsza wersja tego artykułu była inspirowana tekstem z OverviewBible. Obecna wersja powstała po naszej redakcji i została rozbudowana o treści z podcastu. Fragmenty Pisma Świętego pochodzą z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (Fundacja Wrota Nadziei, licencja CC BY-ND 4.0).