Blog

Tematy Nowy Testament

Uzdrowienie niewidomego z Betsaidy: dlaczego w dwóch etapach

Jacek Obolewicz · · 22 min czytania

Ludzkie oko z bliska
W tym artykule
  1. Co dzieje się w Betsaidzie
  2. Dlaczego Marek umieścił ten cud właśnie tutaj
  3. Cezarea Filipowa: Piotr widzi połowę prawdy
  4. Weź swój krzyż: co to znaczyło dla słuchaczy w Rzymie
  5. Trzy zapowiedzi męki i trzy razy to samo niezrozumienie
  6. Bartymeusz: uczeń, który widzi od razu
  7. Warto zapamiętać
  8. Co z tego dla mnie dzisiaj
  9. Posłuchaj w podcaście

Uzdrowienie niewidomego z Betsaidy to jedyny cud w Ewangeliach, który dzieje się etapami: Jezus dotyka oczu człowieka, ten widzi „ludzi jak drzewa”, i dopiero drugie dotknięcie przywraca mu pełny wzrok . Zapisuje go tylko Marek i według mnie nie dlatego, że Jezusowi coś nie wyszło za pierwszym razem. Ten cud jest żywą przypowieścią o uczniach, którzy nie są ślepi, ale są dopiero w połowie drogi. I wiem, że może ci się to wydawać zbyt odważnym odczytaniem jednego krótkiego fragmentu, więc zobaczmy najpierw, co się tam dokładnie dzieje, a potem, gdzie Marek ten cud postawił.

Co dzieje się w Betsaidzie

Jezus przychodzi z uczniami do Betsaidy, czyli do miasteczka nad Jeziorem Galilejskim, i ludzie przyprowadzają do niego niewidomego. Marek opisuje to bardzo skromnie:

Potem przyszedł do Betsaidy. I przyprowadzili do niego ślepego, prosząc go, aby go dotknął. A ująwszy ślepego za rękę, wyprowadził go poza miasteczko i plunąwszy na jego oczy, położył na niego ręce i zapytał, czy coś widzi. A on spojrzał w górę i powiedział: Widzę chodzących ludzi, jakby drzewa. Potem znowu położył ręce na jego oczy i kazał mu spojrzeć w górę. I został uzdrowiony, tak że nawet z daleka widział wszystkich wyraźnie. I odesłał go do domu, mówiąc: Nie wchodź do tego miasteczka i nikomu z miasteczka o tym nie mów.

Zwróć uwagę na kilka rzeczy. Jezus wyprowadza tego człowieka za rękę poza miasteczko, czyli robi to z dala od tłumu, tak samo jak chwilę wcześniej przy głuchym, którego wziął z tłumu na bok . Potem pyta: „czy coś widzi”. Jezus przecież wie, ale mimo to zaprasza tego człowieka, żeby sam opowiedział, co przeżywa, więc to nie jest mechaniczny zabieg, tylko spotkanie. W starożytności ślinie przypisywano właściwości lecznicze i w świecie żydowskim, i w grecko-rzymskim, ale Marek nie chce, żebyśmy skupiali się na technice. Gdyby ślina sama uzdrawiała, wszystko skończyłoby się po pierwszym dotknięciu.

Nic w tekście nie sugeruje, że Jezusowi zabrakło mocy. Wcześniej uzdrawiał jednym słowem, więc to musi być wybór: tym razem wybiera proces. Bardzo możliwe, że robi to nie tylko ze względu na tego jednego człowieka.

Dlaczego Marek umieścił ten cud właśnie tutaj

Ta historia stoi dokładnie po rozmowie w łodzi. Uczniowie zapomnieli wziąć chleba, Jezus ostrzega ich przed zakwasem faryzeuszy i Heroda, a oni myślą, że chodzi o brak pieczywa. Wtedy Jezus mówi:

Jezus, poznawszy to, powiedział do nich: Czemu rozmawiacie o tym, że nie macie chleba? Jeszcze nie pojmujecie i nie rozumiecie? Jeszcze wasze serce jest odrętwiałe? Macie oczy, a nie widzicie, i macie uszy, a nie słyszycie? I nie pamiętacie? Gdy łamałem tych pięć chlebów dla pięciu tysięcy ludzi, ile pełnych koszy kawałków zebraliście? Odpowiedzieli mu: Dwanaście. A gdy łamałem tych siedem chlebów dla czterech tysięcy ludzi, ile pełnych koszy kawałków zebraliście? A oni odpowiedzieli: Siedem. I zapytał ich: Jakże więc nie rozumiecie?

Zaraz po tym pytaniu o oczy Marek opowiada o człowieku, który odzyskuje wzrok. A w poprzednim rozdziale Jezus otwierał uszy głuchemu. Układ jest więc taki: otwarcie uszu, zdanie „macie uszy, a nie słyszycie”, otwarcie oczu i pytanie o oczy. To jest zbyt dobrze ułożone, żeby było przypadkiem. Dla Marka struktura i przesłanie są ważniejsze niż dokładna chronologia, trochę jak w filmie, w którym czuć zamysł tego, kto go montował.

Marka czytałem wcześniej kilkanaście razy i tej konstrukcji nigdy nie zauważyłem, dopiero gdy zwolniłem. Wziąłem tę Ewangelię, bo pomyślałem, że skoro jest najkrótsza, to pójdzie najszybciej. Okazało się, że tak wolno nie czytałem jeszcze żadnej, i dopiero wtedy zachwyciło mnie, jak Marek to wszystko poukładał. Ewangelię Marka da się przeczytać w dwie godziny i powiedzieć „wiem, o co chodzi”. Tylko że wtedy łatwo przeoczyć rzeczy, które były oczywiste dla pierwszych słuchaczy. Więcej o nich piszę w tekście o tym, jak Ewangelię Marka słuchano w Rzymie.

Bo Marek najpewniej nie pisał dla czytelników, którzy mogliby wrócić do jakiegoś rozdziału. Wielu badaczy uważa, że ta Ewangelia powstała w Rzymie w drugiej połowie lat 60. pierwszego wieku, dla wspólnoty, która właśnie przeżyła prześladowanie za Nerona. Tradycja wiąże Marka z Piotrem, choć tego nie da się udowodnić. Ludzie słuchali jej na głos, całej naraz, w półtorej czy dwie godziny, i słyszeli powtórzenia, rytm i ramy. My analizujemy cegły, a oni częściej słyszeli całą architekturę. Zaraz zobaczymy, jaką.

Cezarea Filipowa: Piotr widzi połowę prawdy

Po uzdrowieniu Jezus idzie z uczniami do wiosek koło Cezarei Filipowej i pyta: „Za kogo mnie ludzie uważają?”, a potem: „A wy za kogo mnie uważacie?”. O samym miejscu, które nie jest przypadkowe, opowiadam w dniu 281, przy okazji Ewangelii Mateusza. Tu zatrzymajmy się na tym, co dzieje się dalej:

Wtedy zapytał ich: A wy za kogo mnie uważacie? A Piotr mu odpowiedział: Ty jesteś Chrystusem. I przykazał im, aby nikomu o nim nie mówili. I zaczął ich nauczać, że Syn Człowieczy musi wiele cierpieć i zostać odrzucony przez starszych, naczelnych kapłanów i uczonych w Piśmie, i być zabity, a po trzech dniach zmartwychwstać. A mówił to otwarcie. Wtedy Piotr, wziąwszy go na bok, zaczął go strofować. Lecz on odwrócił się, spojrzał na swoich uczniów i zgromił Piotra, mówiąc: Odejdź ode mnie, szatanie, bo nie pojmujesz tego, co Boże, ale to, co ludzkie.

Piotr rozwiązuje połowę zagadki. Na pytanie, kim jest Jezus, odpowiada dobrze: Mesjaszem. Na pytanie, jakim Mesjaszem, jeszcze się wykłada, bo w jego głowie Mesjasz zwycięża, a nie cierpi. Ma więc „ludzi jak drzewa”: widzi zarysy, ale nie ostre kontury. Warto zauważyć, że zarówno Piotr, jak i Jezus używają tu tego samego greckiego czasownika epitimao, który UBG oddaje raz jako „strofować”, a raz jako „zgromić”. To jest słowo, którym Marek opisuje wcześniej, jak Jezus gromi złego ducha i wiatr na jeziorze. Piotr gromi więc Jezusa, a Jezus odpowiada mu tym samym słowem.

Chcę, żeby to zabrzmiało jasno: Piotr nie protestuje dlatego, że nie wierzy w Jezusa. Protestuje właśnie dlatego, że wierzy, tylko wierzy w niewłaściwą wersję Mesjasza. W Ewangelii wg św. Mateusza w tym miejscu padają jeszcze słowa o skale, na której Jezus zbuduje swój Kościół, i są one dla katolików bardzo ważne. Marek ich nie zapisuje, bo on stawia inny akcent: jakim Mesjaszem jest Jezus. I jeśli tradycja ma rację, że Marek opierał się na opowieściach Piotra, to znaczy, że Piotr sam opowiadał tę scenę bez upiększeń. Dzięki temu widać, że ten apostoł nie bał się mówić o własnych potknięciach, a więcej o nim samym przeczytasz w tekście o świętym Piotrze.

Weź swój krzyż: co to znaczyło dla słuchaczy w Rzymie

Zaraz po tej scenie Jezus przywołuje tłum i uczniów i mówi o krzyżu:

Potem przywołał do siebie lud wraz ze swoimi uczniami i powiedział do nich: Ktokolwiek chce pójść za mną, niech się zaprze samego siebie, weźmie swój krzyż i idzie za mną. Bo kto chce zachować swoje życie, straci je, a kto straci swoje życie z mojego powodu i dla ewangelii, ten je zachowa. Cóż pomoże człowiekowi, choćby cały świat pozyskał, a na swojej duszy poniósł szkodę?

Dla nas krzyż to symbol, który wisi na ścianie albo na szyi. Dla pierwszych słuchaczy to było coś innego. Rzym krzyżował buntowników, a skazaniec zwykle sam niósł belkę na miejsce egzekucji. „Weź swój krzyż” znaczyło więc nie „przyjmij trudności”, tylko „idź drogą skazańca”. A ludzie w Rzymie w latach 60. nie musieli sobie tego wyobrażać, bo wiedzieli, jak wygląda egzekucja, i wiedzieli, że wspólnota, do której należą, została niedawno boleśnie doświadczona.

Pamiętam, że jako dzieciak, kiedy byłem ministrantem i lektorem, usłyszałem w kościele „jeśli ktoś chce pójść za Mną, niech się zaprze samego siebie i weźmie swój krzyż”. To było jedno z najbardziej konfrontujących zdań, jakie w ogóle usłyszałem, i pomyślałem: to czego On ode mnie chce? Dopiero dużo później, kiedy przeczytałem całą opowieść od początku, zobaczyłem to zdanie we właściwym miejscu. W dniu 309, przy wersji Łukasza, mówię, dlaczego dziś uważam te słowa za jedne z najbardziej uwalniających w całej Ewangelii.

Dwa greckie słowa pomagają zrozumieć, o co chodzi. „Zaprzeć się siebie” to aparneomai, to samo słowo, którym Marek opisze później zaparcie się Piotra przy ognisku na dziedzińcu najwyższego kapłana . Nie chodzi więc o czekoladę w poście, tylko o zmianę centrum życia: ja przestaję być tym, wokół kogo wszystko się kręci. A psyche, które UBG tłumaczy tu jako „życie” i „dusza”, to w tamtym języku nie tylko część człowieka, ale całe jego życie i całe „ja”. To nie obala nauki o nieśmiertelnej duszy, tylko ją wzbogaca. Pytanie „co pomoże człowiekowi cały świat pozyskać, a siebie stracić” brzmi wtedy mniej religijnie, a bardziej po ludzku.

Zaraz potem Jezus mówi, że niektórzy z tych, co stoją obok, nie zakosztują śmierci, aż ujrzą królestwo Boże przychodzące w mocy . Marek natychmiast opowiada o tym, co dzieje się „po sześciu dniach” na górze, i o tej scenie piszę osobno w tekście o przemienieniu pańskim. Mówię o niej też w dniu 291. Tutaj zostawiam ją na boku, bo chcę pokazać rytm, który prowadzi do drugiego ślepca.

Trzy zapowiedzi męki i trzy razy to samo niezrozumienie

Od Cezarei Filipowej do Jerozolimy Marek buduje swoją drogę z trzech podobnych kawałków. Za każdym razem Jezus zapowiada, że zostanie wydany i zabity, a trzeciego dnia zmartwychwstanie. Za każdym razem uczniowie pokazują, że nie rozumieją. I za każdym razem Jezus uczy ich, co to znaczy iść za Nim. Żeby to zobaczyć w jednym miejscu, warto spojrzeć na schemat.

SchematTrzy razy ten sam rytm: zapowiedź, niezrozumienie, naukaZa każdym razem Jezus mówi o swojej męce, uczniowie myślą o czymś innym, a On cierpliwie tłumaczy, co znaczy iść za Nim.
Zapowiedź mękiReakcja uczniówCzego uczy Jezus
PierwszaMk 8,31: musi cierpieć, zostać odrzucony, zabity i po trzech dniach zmartwychwstać.Mk 8,32-33: Piotr go strofuje. Jezus: „Odejdź ode mnie, szatanie”.Mk 8,34-38: zaprzeć się samego siebie, wziąć swój krzyż i iść za Nim.
DrugaMk 9,31: zostanie wydany w ręce ludzi, zabiją go, trzeciego dnia zmartwychwstanie.Mk 9,32-34: nie rozumieją, boją się zapytać, w drodze spierają się, kto największy.Mk 9,35-37: „Jeśli ktoś chce być pierwszy, niech będzie ostatnim ze wszystkich i sługą wszystkich”.
TrzeciaMk 10,33-34: wydany kapłanom i poganom, wyszydzony, ubiczowany, opluty, zabity; trzeciego dnia zmartwychwstanie.Mk 10,35-41: Jakub i Jan chcą siedzieć po prawej i lewej w chwale; dziesięciu się oburza.Mk 10,42-45: Syn Człowieczy przyszedł, „aby służyć i aby dać swe życie na okup za wielu”.

Wszystkie trzy zapowiedzi i reakcje uczniów są w tekście. Trzecia zapowiedź jest najdokładniejsza: w pierwszej są cztery elementy, w drugiej trzy, w trzeciej osiem (to nasze liczenie). Ten trzykrotny rytm zauważa większość komentarzy.

Pierwszy raz to właśnie Cezarea, o której już mówiłem: Jezus zapowiada mękę, Piotr go gromi, a Jezus uczy, że trzeba wziąć swój krzyż. Drugi raz Jezus mówi: „Syn Człowieczy będzie wydany w ręce ludzi i zabiją go”, a Marek dodaje, że oni nie rozumieli i bali się zapytać . Potem wchodzą do domu w Kafarnaum i Jezus pyta, o czym rozmawiali w drodze, a oni milczą, bo kłócili się o to, kto z nich jest największy . Jezus mówi o śmierci, a uczniowie kłócą się o stanowiska. Odpowiedź Jezusa jest bardzo konkretna: stawia pośrodku dziecko . W pierwszym wieku dziecko nie było symbolem niewinności, tylko kimś bez pozycji i prawie bez praw, więc uczniowie mają zacząć zauważać tych, których świat nie zauważa.

Trzeci raz zapowiedź jest najdłuższa i najbardziej szczegółowa, a zaraz po niej Jakub i Jan przychodzą z prośbą, żeby w chwale siedzieć po prawej i lewej stronie Jezusa . Marek tego nie komentuje, bo samo zestawienie robi swoją robotę. Pozostałych dziesięciu się oburza, a Jezus tłumaczy, że u nich ma być inaczej niż u władców narodów, bo kto chce być wielki, ma być sługą . Rytm powtarza się więc trzy razy, i ktoś, kto słuchał tej Ewangelii na głos, na pewno ten rytm wyczuł.

Bartymeusz: uczeń, który widzi od razu

Droga zaczyna się od niewidomego i kończy na niewidomym. Tuż przed Jerozolimą, w Jerychu, Jezus spotyka Bartymeusza. Jerycho leży w dolinie Jordanu, bardzo nisko, a Jerozolima wysoko na wzgórzach, więc od Jerycha cała droga prowadzi dosłownie w górę. To jest ostatni cud przed wejściem do Jerozolimy.

Wtedy Jezus zatrzymał się i kazał go zawołać. Zawołali więc ślepego i powiedzieli do niego: Ufaj! Wstań, woła cię. A on zrzucił swój płaszcz, wstał i przyszedł do Jezusa. I zapytał go Jezus: Co chcesz, abym ci uczynił? Ślepiec mu odpowiedział: Mistrzu, żebym widział. A Jezus mu powiedział: Idź, twoja wiara cię uzdrowiła. Zaraz też odzyskał wzrok i szedł drogą za Jezusem.

Porównaj to z uzdrowieniem w Betsaidzie. Tam wzrok wraca etapami, tu od razu. Tam Jezus wyprowadza człowieka z miasteczka, tu zdarza się to publicznie, przy drodze, w tłumie. I przede wszystkim ten ślepiec robi to, czego przez trzy rozdziały nie potrafili uczniowie. Woła „Synu Dawida” , a to pierwszy raz w tej Ewangelii, kiedy ktoś publicznie nazywa Jezusa tym tytułem królewskim, i to z ust ślepca. Woła, mimo że wielu kazało mu milczeć. Zrzuca płaszcz, który dla żebraka był często całym dobytkiem: spał pod nim, siedział na nim i zbierał na nim jałmużnę. Nie wiemy, czy to symbol, bo może po prostu zerwał się tak szybko, ale po bogatym człowieku, który nie potrafił zostawić majątku, ten szczegół aż prosi się o skojarzenie. A na końcu idzie „drogą za Jezusem”.

Ta „droga” jest u Marka od dawna czymś więcej niż drogą. Jezus pyta uczniów w drodze do Cezarei , uczniowie kłócą się w drodze do Kafarnaum, Jezus idzie przed nimi w drodze do Jerozolimy , a Bartymeusz idzie za Nim. To jest droga uczniostwa. Prawdziwe widzenie nie kończy się na odzyskaniu wzroku, tylko na pójściu za Jezusem.

Jest jeszcze jedno lustro, które łatwo przeoczyć. Jakub i Jan słyszą od Jezusa pytanie: „Co chcecie, żebym dla was zrobił?” . Bartymeusz słyszy: „Co chcesz, abym ci uczynił?” . To prawie to samo pytanie, zadane dwa razy w odstępie kilkunastu wersetów. Jedni proszą o chwałę, drugi o wzrok. Jedni fizycznie widzą, ale jeszcze nie widzą, kim jest Mesjasz. Drugi nie widzi wcale, a za chwilę okaże się, że widzi Jezusa lepiej niż oni.

Kiedy złoży się to wszystko razem, widać, że Marek objął całą drogę do Jerozolimy dwoma ślepcami jak klamrą. Pokazuje to drugi schemat.

SchematMiędzy dwoma ślepcami: droga do JerozolimyDwa uzdrowienia niewidomych obejmują jak klamra część, w której Jezus trzy razy zapowiada mękę, a uczniowie trzy razy nie rozumieją.

Mk 8,22-10,52

Mk 8,22-26 Ślepiec z Betsaidy widzi stopniowo: najpierw ludzi „jakby drzewa”, potem „wszystkich wyraźnie”.

Mk 8,27-30 Piotr: „Ty jesteś Chrystusem”. Widzi już coś, ale jeszcze niewyraźnie.

Mk 8,31-9,1 Pierwsza zapowiedź męki. Piotr strofuje Jezusa, a Jezus mówi o krzyżu każdego ucznia.

Mk 9,30-50 Druga zapowiedź. Uczniowie boją się pytać, a w drodze spierają się, kto z nich największy.

Mk 10,32-45 Trzecia zapowiedź. Jakub i Jan proszą o miejsca w chwale. Jezus przyszedł, „aby służyć”.

Mk 10,46-52 Bartymeusz woła: „Synu Dawida”. Widzi od razu i „szedł drogą za Jezusem”.

Ślepcy to obraz uczniów: przejrzeć trzeba powoli, a celem jest pójść za Jezusem drogą do Jerozolimy.

Oba uzdrowienia, trzy zapowiedzi męki i reakcje uczniów są w tekście. Słowo droga wraca w 8,27; 9,33-34; 10,17; 10,32; 10,46 i 10,52. Jezus zadaje to samo pytanie Jakubowi i Janowi (10,36) i Bartymeuszowi (10,51). To, że ślepcy są celową ramą i obrazem uczniów, to odczytanie wielu badaczy, a nie słowa Marka.

Warto zapamiętać

  • Uzdrowienie niewidomego z Betsaidy to jedyny taki cud w Ewangeliach: wzrok wraca w dwóch etapach.
  • Marek nie pokazuje tu braku mocy Jezusa, tylko obraz uczniów, którzy widzą „ludzi jak drzewa”.
  • Piotr odpowiada dobrze, kim jest Jezus, ale jeszcze nie widzi, jakim Mesjaszem On jest.
  • Dla słuchaczy w Rzymie „weź swój krzyż” znaczyło: idź drogą skazańca.
  • Trzy zapowiedzi męki i trzy razy to samo niezrozumienie: Jezus mówi o śmierci, a uczniowie o stanowiskach.
  • Dwa pytania „co chcecie, żebym dla was zrobił” i „co chcesz, abym ci uczynił” pokazują dwa serca.
  • Nie jesteś ślepy. Jesteś w połowie drogi, i to jest historia pełna nadziei.

Co z tego dla mnie dzisiaj

Po pierwsze, to jest ulga. Jeśli nawet ludzie, którzy chodzili z samym Jezusem, widzieli tyle rzeczy i dalej nie rozumieli, to ja nie muszę udawać, że już rozumiem wszystko. Ten ślepiec nie zostaje częściowo uzdrowiony na zawsze, tylko przechodzi przez etap, w którym widzi niewyraźnie, a potem widzi wyraźnie. Moje rozumienie wiary też jest procesem. Nie chodzi o to, żeby wstydzić się tego, że widzę „ludzi jak drzewa”, tylko żeby pozwolić Jezusowi dotknąć oczu jeszcze raz.

Po drugie, to pozwala inaczej patrzeć na innych. Przy rozmowach o wierze często liczymy, że ktoś po jednym spotkaniu padnie na kolana. A tu byli ludzie, którzy chodzili z Jezusem tygodniami i nadal nie rozumieli. To nie jest wymówka, żeby nic nie robić, tylko przypomnienie, że ludzie są na różnych etapach i potrzebują różnych rzeczy. Czasem człowiek potrzebuje jeszcze jednego dotknięcia, a nie kazania.

Po trzecie, pamiętaj. Jezus mówi uczniom: „I nie pamiętacie?”. My robimy to samo: Bóg odpowiada na modlitwę, a przy następnym problemie panikujemy, jakbyśmy nie mieli żadnego doświadczenia z Nim. Dobry zwyczaj to zapisać sobie, co Bóg już w moim życiu zrobił, i wracać do tego, kiedy zaczyna brakować chleba.

Po czwarte, zadaj sobie pytanie, które Jezus zadaje obu stronom: „Co chcesz, abym ci uczynił?”. Czy proszę o miejsce po prawej stronie, czy o wzrok? I czy po tym, jak zacznę widzieć, pójdę tą drogą, czy tylko się ucieszę? Jezus nie zabrania nam prosić. Ale pokazuje, że od tego, o co prosimy, wiele zależy.

Posłuchaj w podcaście

Kto chce przejść przez całą Ewangelię w spokojnym tempie, znajdzie ją w planie czytania Biblii. Przy samym Marku warto się zatrzymywać na tym, co Marek stawia obok siebie, bo to często tam kryje się najwięcej. Jeśli kogoś interesuje, co to za nowa rodzina, o której mowa w Mk 10,29-30, i dlaczego „ucho igielne” nie było żadną bramą, zajrzyj do artykułu o tym, czy łatwiej wielbłądowi przejść przez ucho igielne. Warto też zobaczyć, jak w poprzednim rozdziale okruszki spod stołu stają się pełnym stołem, w tekście o kobiecie syrofenickiej. Więcej o samej Ewangelii znajdziesz we wstępie do Ewangelii wg św. Marka.

Fragmenty Pisma Świętego pochodzą z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (Fundacja Wrota Nadziei, licencja CC BY-ND 4.0).