Blog

Tematy Nowy Testament

Grzech przeciwko Duchowi Świętemu: czy można go popełnić?

Jacek Obolewicz · · 16 min czytania

Dwa białe gołębie w locie
W tym artykule
  1. Scena, w której Jezus mówi o grzechu przeciwko Duchowi Świętemu
  2. Belzebub i dom podzielony: jak Jezus odpowiada uczonym
  3. Co to znaczy bluźnić przeciwko Duchowi Świętemu
  4. Czy grzech przeciwko Duchowi Świętemu można popełnić przypadkiem?
  5. Kto naprawdę jest rodziną Jezusa
  6. Warto zapamiętać
  7. Co z tego dla mnie dzisiaj
  8. Posłuchaj w podcaście

Grzech przeciwko Duchowi Świętemu to nie jest jedno nieostrożne zdanie, które komuś kiedyś się wyrwało, i dlatego nie da się go popełnić przypadkiem. Z samej sceny, w której Jezus o nim mówi, wynika, że chodzi o coś znacznie cięższego: o ludzi, którzy widzą człowieka uwolnionego od zła i z pełną świadomością, uparcie, nazywają to dziełem szatana. Marek, który spisał tę scenę w swojej Ewangelii , sam dopowiada, o co chodzi, w jednym krótkim zdaniu zaraz po słowach Jezusa. Jeśli więc boisz się, że kiedyś coś chlapnąłeś i teraz jest już po tobie, to właśnie ten lęk jest bardzo dobrym znakiem, że nie zrobiłeś tego, o czym mówi Jezus.

Zacznijmy jednak od sceny, bo to zdanie, wyrwane z niej, potrafi przestraszyć nawet kogoś, kto czyta Biblię od wielu lat. Najpewniej tak słyszeli je pierwsi słuchacze Ewangelii. Wielu badaczy uważa, że Marek spisał ją w Rzymie, w drugiej połowie lat sześćdziesiątych, dla wspólnoty, która wciąż pamiętała prześladowania za Nerona. Ktoś czytał ją głośno, od początku do końca, a słuchacze nie mogli zatrzymać lektora i zapytać, co było przed chwilą. Dlatego kolejność scen miała dla nich ogromne znaczenie. O całej księdze piszę w osobnym wstępie do Ewangelii św. Marka, a o tym, jak ona brzmiała w czasie takiego czytania, w tekście Ewangelia Marka oczami pierwszych słuchaczy.

Scena, w której Jezus mówi o grzechu przeciwko Duchowi Świętemu

Marek opowiada tę historię w trzecim rozdziale, w dziwny sposób: zaczyna jedną scenę, przerywa ją drugą i dopiero potem wraca do pierwszej. Badacze nazywają to kanapką, a jeśli chcesz zobaczyć więcej takich przykładów, zajrzyj do tekstu o tym, dlaczego Jezus przeklął drzewo figowe. Na górze kanapki są ludzie najbliżsi Jezusowi, w środku uczeni, a na dole znów bliscy. Zobacz, jak to brzmi po kolei:

Potem przyszli do domu. I znowu zgromadził się tłum, tak że nie mogli nawet zjeść chleba. A gdy jego bliscy o tym usłyszeli, przyszli, aby go pochwycić. Mówili bowiem: Odszedł od zmysłów. A uczeni w Piśmie, którzy przyszli z Jerozolimy, mówili: Ma Belzebuba i przez władcę demonów wypędza demony.

Mnie w tej scenie najbardziej uderza to, że mamy tu dwie zupełnie różne diagnozy tego samego Jezusa. Bliscy tłumaczą Go psychologią: przesadził, przepracował się, trzeba Go zabrać do domu. Uczeni z Jerozolimy tłumaczą Go demonologią: skoro wypędza demony, to musi mieć jakąś moc, a skoro nie pochodzi ona od Boga, to pochodzi od szatana. Narzędzia są różne, ale wniosek ten sam: z Nim jest coś nie tak. Wszyscy mieli już o Nim jakąś opinię, nawet ci, którzy znali Go najlepiej.

Warto tu zachować spokój i nie dopisywać do tekstu niczego, czego w nim nie ma. Marek pisze o „bliskich”, a Maryję wymienia dopiero w wersecie 31, kiedy wszyscy stoją przed domem. Nie ma więc żadnego powodu, żeby twierdzić, że to ona uznała Jezusa za szalonego. Marek po prostu zostawia nam otwarte pytanie, kto z rodziny przyszedł i jak dużo rozumiał, a my nie musimy go rozstrzygać.

Belzebub i dom podzielony: jak Jezus odpowiada uczonym

Dla ludzi dzisiaj imię Belzebub brzmi trochę jak bohater filmu grozy, ale dla słuchacza w I wieku było to najpewniej imię znane i bardzo konkretne. W Drugiej Księdze Królewskiej król Achazjasz wysyła posłańców, żeby zapytali Belzebuba, boga Ekronu, czy wyzdrowieje, a Anioł Pana oburza się, że Izraelita radzi się obcego bóstwa . Z czasem imię to zaczęło oznaczać przywódcę złych duchów. Dlatego uczeni w Piśmie nie mówią Jezusowi „masz jakiegoś demona”, tylko coś o wiele cięższego: jesteś narzędziem samego władcy demonów.

Przy tej okazji zadałem sobie pytanie, które pewnie zadajesz i ty: skąd nagle w Ewangeliach tyle mowy o demonach, skoro w Starym Testamencie zło opisuje się trochę inaczej? Najpewniej odpowiedź jest taka, że język o złych duchach dojrzewał stopniowo, w późniejszych księgach Starego Testamentu, takich jak Księga Tobiasza i Księga Mądrości, a potem w czasach Drugiej Świątyni. Kiedy Jezus pojawia się w Galilei, wszyscy rozumieją, o co chodzi. Marek ani razu nie tłumaczy, czym jest demon, bo jego słuchacze to wiedzieli. Tłumaczy za to, kim jest Jezus, i to jest dla niego prawdziwy temat. Duchy nieczyste wiedzą o tym od początku i wołają: „Ty jesteś Synem Bożym!” . Ludzie dopiero się tego domyślają, a niektórzy z najlepiej wykształconych nie chcą się domyślić.

Jezus odpowiada na oskarżenie w sposób, który trudno zbyć. Najpierw pyta, jak szatan miałby wypędzać szatana, skoro królestwo albo dom podzielony wewnętrznie nie może przetrwać. Potem dodaje obraz, który słuchacze dobrze rozumieli z życia: nikt nie wejdzie do domu mocarza i nie zabierze jego własności, jeśli najpierw nie zwiąże tego mocarza . Znaczy to tyle: kiedy widzicie, że ludzie wychodzą na wolność, to nie szatan sam się rozbiera. To ktoś mocniejszy od niego już wszedł do jego domu. Pamiętasz, że zaraz na początku Ewangelii Duch zapędził Jezusa na pustynię, gdzie był kuszony przez szatana ? Egzorcyzmy nie są więc dziwnymi, pojedynczymi cudami. Są kolejnymi krokami tej samej walki, w której Jezus odbiera złu to, co do niego nie należy.

Co to znaczy bluźnić przeciwko Duchowi Świętemu

I dopiero teraz, w tym kontekście, padają słowa, które wielu ludzi znało wcześniej tylko jako samotny, przerażający cytat:

Zaprawdę powiadam wam: Wszystkie grzechy i bluźnierstwa, którymi bluźnią synowie ludzcy, będą im przebaczone. Kto jednak bluźni przeciwko Duchowi Świętemu, nigdy nie dostąpi przebaczenia, ale podlega karze wiecznego potępienia. Bo mówili: Ma ducha nieczystego.

Zwróć uwagę na dwie rzeczy. Po pierwsze, Jezus zaczyna od ogromnej szczodrości: wszystkie grzechy i wszystkie bluźnierstwa mogą być przebaczone. Nie ma w tym zdaniu żadnej listy wyjątków dla ludzi, którzy kiedyś powiedzieli coś głupiego, w złości, w kryzysie wiary albo po prostu z niewiedzy. Po drugie, Marek w ostatnim zdaniu sam wyjaśnia, o co chodzi: „Bo mówili: Ma ducha nieczystego”. Nie zostawia nas z abstrakcyjnym wykładem o tym, co to za grzech. Mówi, dlaczego Jezus akurat tak powiedział. Zdanie ma swój adres, a ten adres to uczeni, którzy patrzą na uwolnionego człowieka i mówią, że to robota szatana.

Pomyśl, jak bardzo to różni się od zwykłego błędu. Ci uczeni nie mieli braku informacji ani nie słyszeli plotki z drugiej ręki. Widzieli konkretny skutek działania Jezusa i mieli wszystkie narzędzia, żeby go ocenić. Mimo to nazwali dobro złem. A jeśli to jedyna siła, która mogłaby cię doprowadzić do nawrócenia, a ty ogłaszasz ją diabelską, to co jeszcze miałoby cię przekonać? To nie jest problem jednego słowa, tylko problem serca. Marek zresztą przygotowuje nas do tego od jakiegoś czasu. Kilkanaście wersetów wcześniej Jezus uzdrawia człowieka z uschłą ręką w szabat, patrzy na obserwujących Go ludzi „z gniewem i zasmucony zatwardziałością ich serca”, a faryzeusze natychmiast naradzają się z herodianami, jak Go zgładzić . Grzech przeciwko Duchowi Świętemu jest więc kulminacją tej zatwardziałości, a nie nagłym wypadkiem przy pracy.

Ta scena ma swój odpowiednik u Mateusza. Tam Jezus uzdrawia opętanego, który był ślepy i niemy, ludzie pytają: „Czyż to nie jest syn Dawida?”, a faryzeusze odpowiadają, że wypędza demony przez Belzebuba . Ciekawe jest to, co Jezus dodaje w wersecie 32: słowo przeciwko Synowi Człowieczemu będzie przebaczone, ale przeciwko Duchowi Świętemu nie . Znaczy to, że można się mylić co do Jezusa, mieć wątpliwości, nie rozumieć, nawet się zaprzeć, jak Piotr. Nie można natomiast stale odrzucać samej mocy, która do Jezusa prowadzi, i jednocześnie liczyć na to, że przebaczenie stanie się samo. W odcinku 279, w którym czytamy właśnie ten fragment u Mateusza, mówię o tym, jak narasta napięcie między Jezusem a faryzeuszami i dlaczego w tym miejscu zapada decyzja, że chcą Go zabić. Ta decyzja i ta zatwardziałość mają wspólne źródło.

Czy grzech przeciwko Duchowi Świętemu można popełnić przypadkiem?

Nie, nie można, i mówię to z pełnym przekonaniem, bo Kościół też tak to rozumie. Katechizm Kościoła Katolickiego, w numerze 1864, opisuje ten grzech jako świadome odrzucenie przebaczenia: zatwardziałość, w której człowiek nie chce żalu za grzechy i nie chce przyjąć miłosierdzia, które Bóg ofiaruje przez Ducha Świętego. Odczytanie z samej sceny w Ewangelii Marka i odczytanie Katechizmu zgadzają się zatem ze sobą. Nie chodzi o jedno zdanie wypowiedziane w złości, o myśl, która ci się nagle przemknęła przez głowę, ani o dziwny moment kryzysu. Chodzi o postawę kogoś, kto uparcie, do końca, nie chce.

Z tego wynika rzecz, która dla wielu osób bywa wielkim uwolnieniem. Człowiek, który naprawdę zamknął się na Boga, zwykle nie martwi się o to, czy jest od Niego odcięty. Nie siedzi w nocy i nie pyta, czy już po nim. Kto się boi, że popełnił ten grzech, kto ma wyrzuty sumienia i chciałby przeprosić, ten pokazuje, że jego serce jeszcze reaguje. A zatwardziałość jest właśnie brakiem takiej reakcji. Jeśli to pytanie dręczy cię od dawna i wraca tak często, że trudno ci przez to spokojnie się modlić, porozmawiaj ze spowiednikiem albo z księdzem, któremu ufasz. Nie ma w tym nic wstydliwego, bo takie lęki zdarzają się bardzo wielu osobom wierzącym.

Opowiadam w odcinku 303, że spotykam się z tym pytaniem u osób, które dopiero zaczynają czytać Biblię. Trafiają na ten fragment i od razu myślą: matko, a co jeśli ja już coś takiego zrobiłem? Podkreślam wtedy jedną rzecz. Jedyną rzeczą, która naprawdę oddziela od Boga, jest brak zaufania do Jezusa, a właśnie tę jedną rzecz każdy z nas może w swoim życiu zmienić, w dowolnej chwili. Również Jan zapisuje, że Duch będzie przekonywał świat o grzechu, a o grzechu dlatego, że nie uwierzyli . Droga powrotu jest więc cały czas otwarta, tak długo jak człowiek chce nią pójść.

Kto naprawdę jest rodziną Jezusa

Kanapka Marka zamyka się dopiero na końcu rozdziału, kiedy wracają bliscy. Marek mówi teraz o jego braciach i matce: stoją przed domem i posyłają po Jezusa, a tłum siedzi wokół Niego. Odpowiedź Jezusa jest jednym z najbardziej zaskakujących zdań rozdziału:

Lecz on im odpowiedział: Któż jest moją matką i moimi braćmi? A spojrzawszy po tych, którzy siedzieli wokół niego, powiedział: Oto moja matka i moi bracia! Kto bowiem wypełnia wolę Boga, ten jest moim bratem, moją siostrą i moją matką.

Nie jest to odrzucenie matki ani krewnych. Słowo „bracia” oznaczało w języku semickim szerokie grono krewnych, i tak je rozumie Kościół, więc nie ma tu żadnego sporu o rodzinę. Marek pokazuje raczej, że rodzina Jezusa się poszerza. Używa przy tym przestrzeni: jedni stoją na zewnątrz, inni siedzą wokół Niego. To nie ma tylko opisywać miejsca w pokoju, ale pytanie, kto jest blisko. I odpowiedź nie brzmi: ten, kto zna Jezusa od dzieciństwa albo jest z Nim spokrewniony. Brzmi: ten, kto odpowiada na to, co Bóg robi przez Niego. W tradycji katolickiej Maryja jest właśnie wzorem takiego człowieka, bo od pierwszej chwili powiedziała: „Oto służebnica Pana, niech mi się stanie według twego słowa” .

Całość rozdziału układa się więc w jedno pytanie, które Marek zadaje także nam. Mamy trzy grupy: bliskich, którzy są na zewnątrz, uczonych, którzy odrzucają, i uczniów, którzy siedzą wokół Jezusa. Każda patrzy na tego samego człowieka i dochodzi do innego wniosku. Do której z nich dołączasz ty?

Warto zapamiętać

  • Grzech przeciwko Duchowi Świętemu to nie jedno zdanie, które ktoś kiedyś chlapnął.
  • To uparte, świadome nazywanie działania Boga działaniem szatana, kiedy widzisz człowieka uwolnionego od zła.
  • Marek sam daje klucz do tego zdania: „Bo mówili: Ma ducha nieczystego”.
  • Bliscy tłumaczyli Jezusa psychologią, uczeni demonologią, a wniosek był ten sam: z Nim jest coś nie tak.
  • Kto naprawdę boi się, że popełnił ten grzech, tym samym pokazuje, że jego serce wciąż reaguje.
  • Marek nie tłumaczy demonów, bo słuchacze je znali. Tłumaczy Jezusa.
  • Rodziną Jezusa są ci, którzy wypełniają wolę Bożą, i ta rodzina się poszerza.

Co z tego dla mnie dzisiaj

Po pierwsze, jeśli ten werset cię dręczył, możesz go odłożyć na właściwe miejsce. Jezus nie wypowiada go jako pułapki na kogoś, kto kiedyś źle się wyraził. Wypowiada go wobec ludzi, którzy widzą wolność i nazywają ją złem. Jeżeli masz skrupuły, jeśli wracasz do tego wciąż i wciąż, to nie jest dowód, że jesteś na przegranej pozycji, tylko znak, że ci zależy. Zanieś ten lęk do rozmowy ze spowiednikiem i pozwól sobie przyjąć przebaczenie, które Kościół ma dla ciebie przygotowane.

Po drugie, nigdy nie używaj tego zdania, żeby kogoś straszyć. Wyrwany z kontekstu werset, którym się krzywdzi ludzi, to jedna z najgorszych rzeczy, jakie można zrobić z Biblią. Bywa, że takie fragmenty służą do uciszenia kogoś, kto zadaje trudne pytania albo ma wątpliwości. A przecież wątpliwość i pytanie to nie jest bluźnierstwo, a Jezus sam mówi, że słowo przeciwko Synowi Człowieczemu może być przebaczone.

Po trzecie, ta scena zadaje pytanie także nam i warto je sobie zadawać regularnie. Czy zdarza mi się nazywać dobro złem, bo działa inaczej, niż się spodziewałem? Czy stoję przed drzwiami, bo wyobrażam sobie, że to ja wiem, jak Bóg może działać? Uczeni w Piśmie nie byli głupcami. Mieli wiedzę, wykształcenie i wszystkie narzędzia, a mimo to się pomylili, i to dlatego, że ich serca były zamknięte. Najlepszą odpowiedzią na to nie jest strach, tylko wybranie miejsca przy Jezusie, wśród tych, którzy siedzą wokół Niego. Sam Marek zaznacza w tym samym rozdziale, że Jezus powołał dwunastu, „aby z nim byli” . Najpierw bycie z Nim, potem wszystko inne.

Posłuchaj w podcaście

Jeśli chcesz przeczytać te sceny po kolei, razem z całą Ewangelią Marka, zajrzyj do planu czytania Biblii w rok.

Fragmenty Pisma Świętego pochodzą z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (Fundacja Wrota Nadziei, licencja CC BY-ND 4.0).