Blog

Nowy Testament Księgi Biblii

Do kogo pisał Marek? Ewangelia oczami pierwszych słuchaczy

Jacek Obolewicz · · 16 min czytania

Koloseum w Rzymie w złotym świetle
W tym artykule
  1. Jak czytam tę serię: oczami pierwszych słuchaczy
  2. Kto opowiada: Marek i Piotr jako świadek
  3. Kto słucha: wspólnota w Rzymie
  4. Jak słuchali: całość jednym ciągiem i wiele razy
  5. Jak czytać Marka, żeby nie przelecieć go jak filmu
  6. Warto zapamiętać
  7. Co z tego dla mnie dzisiaj
  8. Posłuchaj w podcaście

Do kogo pisał Marek? Najpewniej do wspólnoty wierzących w Rzymie, w drugiej połowie pierwszego wieku, czyli do ludzi, którzy żyli w stolicy imperium, często pod presją, i w większości nie wychowali się w żydowskiej kulturze. Opowiadał im to, co według najstarszej tradycji usłyszał od apostoła Piotra, a oni słuchali tego na głos, wspólnie, jednym ciągiem, całej Ewangelii naraz. Od tej jednej różnicy, czyli od słuchania zamiast czytania po kawałku, zależy bardzo wiele z tego, co w tej księdze można zobaczyć.

To jest pierwszy tekst w serii o Ewangelii według św. Marka i jednocześnie wyjaśnienie, jak będę ją czytał w kolejnych wpisach. Jeśli interesuje cię sama księga, jej plan i najważniejsze sceny, zajrzyj do wstępu do Ewangelii św. Marka. Tutaj zajmę się czymś innym: kim był człowiek, który tę historię opowiadał, kim byli ludzie, którzy jej słuchali, i jak się jej wtedy słuchało.

Jak czytam tę serię: oczami pierwszych słuchaczy

Zasada, którą przyjąłem, jest prosta i trochę niewygodna. Przy każdym fragmencie pytam najpierw nie o to, co on znaczy dla mnie, tylko o to, co mógł z niego zrozumieć człowiek, który siedział w pokoju w Rzymie i słyszał go po raz pierwszy. Co ten człowiek już wiedział, czego jeszcze nie wiedział, co było dla niego oczywiste, a co go zaskoczyło albo zabolało. Dopiero potem przechodzę do pytania, co to ma zmienić w moim życiu dzisiaj, w Polsce, w zwykłym tygodniu.

Żeby się w tym nie pogubić, staram się nie mieszać kilku rzeczy, które łatwo wrzucić do jednego worka. Inaczej brzmi to, co tekst po prostu mówi, inaczej to, co autor najpewniej miał na myśli, a jeszcze inaczej to, jak rozumieli go pierwsi słuchacze, jak tłumaczono go później i co naprawdę wydarzyło się w historii. Gdy coś jest pewne, mówię, że jest pewne. Gdy badacze się spierają, pokazuję oba stanowiska. A gdy nie wiemy, piszę wprost, że tylko zgadujemy, i staram się ocenić, na ile jest to prawdopodobne.

Chcę też od razu uprzedzić pytanie, które pewnie ci się nasuwa. To czytanie nie jest wymierzone przeciwko niczyjej tradycji ani żadnemu Kościołowi. Próbuję po prostu na chwilę usiąść tam, gdzie siedzieli pierwsi słuchacze, usłyszeć to, co oni, a potem wrócić z tym do swojego życia. Czasem będzie to zaskakujące, ale nikomu niczego nie odbiera.

Kto opowiada: Marek i Piotr jako świadek

Ewangelia według Marka nigdzie nie mówi, kto ją napisał. Tytuł dodano później i nie ma w niej zdania w rodzaju „ja, Marek, to spisałem”. Skąd więc wiemy, że to on? Najstarszym świadkiem tej tradycji jest Papiasz, biskup Hierapolis, który pisał na początku drugiego wieku. Według niego Marek był współpracownikiem i tłumaczem Piotra i spisał to, co Piotr opowiadał o Jezusie, niekoniecznie w porządku chronologicznym. Papiasz pisał jednak kilkadziesiąt lat po powstaniu Ewangelii, a jego źródeł nie sprawdzimy, więc uczciwie mówię tak: to jest możliwe i całkiem prawdopodobne, ale nie ma na to kwitów. Opowiadam o tym też w odcinku Najważniejsze przesłanie Marka.

Za tą tradycją stoi jednak kilka poszlak i to one sprawiają, że uważam ją za wiarygodną. Pierwsza dotyczy samego Piotra, który w tej Ewangelii wypada fatalnie. Nie rozumie, zostaje zgromiony ostrymi słowami , a w noc procesu trzy razy wypiera się Jezusa . Marek opowiada to bez wygładzania. Gdyby ktoś tworzył legendę, która ma wynieść Piotra na piedestał, napisałby zupełnie inną książkę.

Druga poszlaka to szczegóły, które wyglądają na wspomnienia kogoś, kto tam był. Marek wie, że po wyjściu z synagogi poszli do domu Szymona i Andrzeja, że leżała tam teściowa Szymona i że od razu mu o niej powiedzieli . Wie, że Jezus spał w łodzi na wezgłowiu, kiedy uczniowie krzyczeli w czasie burzy , że ludzi sadzano w grupach na zielonej trawie i że Jezus spojrzał na zgromadzonych z gniewem, a jednocześnie z żalem . To są detale, które do przesłania nie są potrzebne, ale sprawiają, że scena staje się konkretna jak w filmie.

I tu pojawia się paradoks, który mnie zatrzymał. Marek według tradycji nie chodził za Jezusem, nie był więc naocznym świadkiem, a pisze bardziej „kamerowo” niż niejeden z tych, którzy tam byli. Najlepiej tłumaczy to właśnie związek z Piotrem: tak opowiada rybak, człowiek akcji, który mówi „byliśmy w Kafarnaum, potem stało się to, potem tamto”. To tłumaczy raczej charakter tej Ewangelii niż jej prawdziwość, ale charakter ma tu duże znaczenie. Podobnie Piotr w swoim liście pozdrawia „Marka, mojego syna”, a pozdrowienia przesyła z „Babilonu” , co tradycja Kościoła i wielu badaczy rozumie jako zaszyfrowane określenie Rzymu. Ten werset wypada w planie czytania w dniu Źródło szczęścia. O samym Marku, jego odejściu od Pawła i drugiej szansie piszę w osobnym tekście o św. Marku ewangeliście, więc tutaj tego nie powtarzam.

Kto słucha: wspólnota w Rzymie

Teraz druga strona, czyli ludzie, do których to było kierowane. Ewangelia nie podaje adresu, więc o słuchaczach wnioskujemy z samego tekstu, z tego, co autor uznaje za potrzebne wyjaśnić. A Marek wyjaśnia sporo. Kiedy opowiada o sporze o mycie rąk, dodaje komentarz, który dla Żyda byłby zbędny:

Faryzeusze bowiem i wszyscy Żydzi, trzymając się tradycji starszych, nie jedzą, jeśli dokładnie nie umyją rąk. I po powrocie z rynku nie jedzą, jeśli się nie umyją. Jest jeszcze wiele innych zwyczajów, które przyjęli po to, by je zachowywać, jak obmywanie kubków, dzbanów, naczyń miedzianych i stołów.

Ten fragment, , brzmi jak tłumaczenie dla kogoś, kto o tych zwyczajach nie ma pojęcia. Podobnie jest z aramejskimi słowami, które Jezus wypowiada i które Marek za każdym razem tłumaczy: „Talitha kumi”, czyli „Dziewczynko, wstań” , albo „Effatha”, czyli „Otwórz się” . Marek zachowuje brzmienie, bo ono zostało w pamięci, ale od razu podaje znaczenie, bo słuchacze po aramejsku nie rozumieją. Do tego w jego greckim jest też sporo słów zapożyczonych z łaciny, co samo niczego nie dowodzi, ale pasuje do świata, w którym łacina była językiem władzy.

Dlatego najpowszechniejsza hipoteza mówi, że pierwsi słuchacze to chrześcijanie w Rzymie. Najpewniej była to wspólnota z okresu po prześladowaniu za Nerona, które zaczęło się po wielkim pożarze miasta w roku 64, a w Judei wybuchła już wtedy wojna, od roku 66. Zakładam więc w tej serii jedną wersję datowania: Ewangelia powstała w Rzymie, około 65 do 70 roku. Wielu badaczy tak uważa, choć nie wiemy tego na pewno. W takim miejscu i czasie słowa o cierpieniu, wierności i o tym, kto naprawdę rządzi, nie były teologiczną abstrakcją. Brzmiały jak coś, co dotyczy czyjegoś bezpieczeństwa.

Nie wolno jednak wyobrażać sobie tych słuchaczy jako jednolitej grupy. Byli wśród nich poganie, którzy o Starym Testamencie wiedzieli niewiele, ale też ludzie wychowani w judaizmie, którzy uwierzyli w Jezusa jako Mesjasza. Marek musiał mieć w głowie jednych i drugich. Dobrze widać to już w pierwszym zdaniu: „Początek ewangelii Jezusa Chrystusa, Syna Bożego” . Żyd słyszy w nim, że Jezus jest Mesjaszem. Poganin z imperium słyszy „Syn Boży” jako tytuł, którym tytułowano władców. A ochrzczony chrześcijanin słyszy po prostu wyznanie swojej wiary. Do tego słowo „ewangelia” nie było w ogóle religijne, bo oznaczało dobrą wiadomość, na przykład o zwycięstwie albo o nowym władcy, o czym piszę w tekście co znaczy słowo ewangelia. Takie mieszane towarzystwo znamy zresztą z innych miejsc, o których czytamy w Dziejach Apostolskich: z Antiochii, gdzie uczniów po raz pierwszy nazwano chrześcijanami, w odcinku Dlaczego uczniów nazywano chrześcijanami, i z pierwszego wielkiego sporu o to, czy poganie muszą najpierw stać się Żydami, o którym jest odcinek Co mają robić uczniowie Jezusa.

Jak słuchali: całość jednym ciągiem i wiele razy

Teraz rzecz, która dla mnie zmieniła najwięcej. My czytamy Ewangelię rozdział dziś, rozdział jutro, a potem jeszcze fragment w niedzielę na Mszy, więc znamy ją w kawałkach. Pierwszy słuchacz Marka nie miał takiej możliwości. Ewangelię można przeczytać na głos w półtorej, dwie godziny, więc ktoś ją czytał i wszyscy słuchali całości, jednym ciągiem. Nie dało się cofnąć ani poprosić lektora, żeby przeczytał jeszcze raz. Ale słuchało się jej wiele razy, tak że pewne obrazy i powtórzenia zostawały w głowie, i dzięki temu ludzie zaczynali słyszeć, jak ta opowieść jest zbudowana. My analizujemy cegły, a oni słyszeli architekturę.

Ta architektura jest naprawdę widoczna. Pierwsza połowa dzieje się w Galilei, potem Jezus idzie drogą do Jerozolimy, a ostatnie rozdziały, czyli niecała jedna trzecia całości, opowiadają o jednym tygodniu w stolicy. Poniższy schemat pokazuje to w proporcjach, a przy okazji zaznacza trzy miejsca, w których ktoś wyznaje, kim jest Jezus: narrator na początku, Piotr w środku i rzymski setnik przy krzyżu.

SchematJak zbudowana jest Ewangelia Marka: Galilea, droga, JerozolimaPasek pokazuje, ile miejsca Marek daje każdej części. Ostatni tydzień w Jerozolimie zajmuje ponad jedną trzecią księgi.
  1. 1
    Galilea i okolice jeziora Mk 1,1-8,26Jan Chrzciciel, powołanie uczniów, uzdrowienia, spory, przypowieści, przeprawy przez jezioro i wyjścia do pogan.
  2. 2
    Zwrot w Cezarei Filipowej Mk 8,27-30Jezus pyta: „A wy za kogo mnie uważacie?”. Piotr odpowiada: „Ty jesteś Chrystusem”.
  3. 3
    W drodze do Jerozolimy Mk 8,31-10,52Trzy zapowiedzi męki, uczniowie nie rozumieją, a Jezus uczy, co znaczy iść za Nim. Na końcu ślepy Bartymeusz odzyskuje wzrok.
  4. 4
    Jerozolima: świątynia i spory Mk 11,1-13,37Wjazd do miasta, figowiec i świątynia, pytania o władzę, podatek i zmartwychwstanie, uboga wdowa, mowa na Górze Oliwnej.
  5. 5
    Pascha, męka i śmierć Mk 14,1-15,47Namaszczenie w Betanii, wieczerza, Getsemani, proces, zaparcie Piotra, Piłat, krzyż i pogrzeb.
  6. 6
    Pusty grób Mk 16,1-8„Powstał, nie ma go tu”. Kobiety słyszą, że Jezus idzie przed uczniami do Galilei, i uciekają w lęku.
  7. 7
    Dłuższe zakończenie Mk 16,9-20Ukazania Zmartwychwstałego, posłanie uczniów na cały świat i wniebowstąpienie.

Kto mówi, że Jezus jest Synem Bożym i Chrystusem

  1. Mk 1,1 Narrator na wstępie: „Początek ewangelii Jezusa Chrystusa, Syna Bożego”.
  2. Mk 1,11 Głos z nieba przy chrzcie: „Ty jesteś moim umiłowanym Synem”.
  3. Mk 8,29 Piotr w połowie księgi: „Ty jesteś Chrystusem”.
  4. Mk 9,7 Głos z obłoku na górze: „To jest mój umiłowany Syn, jego słuchajcie”.
  5. Mk 14,61-62 Najwyższy kapłan pyta: „Czy ty jesteś Chrystusem, Synem Błogosławionego?”. Jezus: „Ja jestem”.
  6. Mk 15,39 Rzymski setnik pod krzyżem: „Ten człowiek prawdziwie był Synem Bożym”.

Liczby wersetów według numeracji: cała księga ma 678 wersetów, rozdziały 11-16 to 253 (około 37%), a męka i pusty grób (rozdziały 14-16) to 139 (około 20%). W tej numeracji są też wersety 7,16; 9,44; 9,46; 11,26 i 15,28, których nie ma w najstarszych rękopisach. Granice części wyznacza geografia tekstu i tak dzieli księgę większość komentarzy, ale sam Marek tego podziału nie nazywa. Dłuższe zakończenie (16,9-20) Kościół przyjmuje jako natchnione i kanoniczne, choć w najstarszych rękopisach go nie ma.

Marek nigdy nie zatrzymuje się, żeby wyjaśnić, o co w tym wszystkim chodzi. On pokazuje. Są też w tej Ewangelii powtórzenia, które w kawałkach przelatują niezauważone, a w całości dzwonią jak refren: uczniowie znowu nie rozumieją , i znowu, i jeszcze raz. Człowiek, który słyszał to kilka miesięcy po chrzcie, mógł pomyśleć, że skoro nawet ci najbliżsi nie wszystko rozumieli, to nie ma powodu, żeby on sam się poddawał. I to jest pocieszenie wpisane w sam kształt tej księgi. Marek zresztą nie kończy tak, jakbyśmy chcieli. Kobiety uciekają od grobu i nikomu nic nie mówią, bo się boją , a ostatnie pytanie zostaje przy słuchaczu: a ty co zrobisz z tym, co usłyszałeś? O tym zakończeniu, także o dłuższym zakończeniu, które również należy do kanonu, napiszę osobno w tekście zakończenie Ewangelii Marka.

Jak czytać Marka, żeby nie przelecieć go jak filmu

Muszę się tu przyznać do własnego błędu. Wziąłem Marka do czytania, bo pomyślałem: najkrótsza Ewangelia, pójdzie najszybciej. Tymczasem tak wolno nie czytałem jeszcze żadnej Ewangelii. A czytałem ją wcześniej kilkanaście razy i mimo to nie widziałem wielu rzeczy, choćby tego, że dwa uzdrowienia niewidomych otaczają całą drogę do Jerozolimy. Marka da się przeczytać w dwie godziny i powiedzieć „wiem, o co chodzi”. Ja rozmawiałem o nim tygodniami i dopiero wtedy zachwyciło mnie, jak to wszystko jest poukładane.

To zresztą pasuje do jego stylu. Lubię animowane filmiki biblijne dla dzieci, w których każda nowa postać wita się z widzem, jakby mówiła „to jest Jezus, hejo”. Są naprawdę fajne. Marek tak nie robi. Nigdy nie mówi „dzień dobry, to jest Jezus”, nikogo nie przedstawia, tylko buduje sceny, z których sam masz zrozumieć, kim On jest. Marek nie opowiada o Jezusie, tylko Go pokazuje. A szybko wcale nie znaczy tu płytko: skoro autor nie marnuje słów, każdy szczegół, przy którym się zatrzymuje, coś znaczy.

Warto zapamiętać

  • Ewangelia Marka jest anonimowa, ale najstarsza tradycja wiąże ją z Piotrem, a poszlaki z samego tekstu tę tradycję wspierają.
  • Piotr wypada u Marka źle i właśnie to czyni tradycję bardziej wiarygodną, bo nikt nie wymyśla legendy, w której bohater się wypiera.
  • Pierwsi słuchacze to najpewniej wspólnota w Rzymie, około roku 65 do 70, po prześladowaniu za Nerona.
  • Marek tłumaczy żydowskie zwyczaje i aramejskie słowa, bo pisze dla ludzi, którzy nie wyrośli w tym świecie.
  • Oni nie czytali Ewangelii po kawałku, tylko słuchali jej całej, jednym ciągiem i wiele razy, więc słyszeli to, co my gubimy.
  • My analizujemy cegły, a oni słyszeli architekturę, dlatego warto przeczytać Marka najpierw w całości.

Co z tego dla mnie dzisiaj

Pierwsza rzecz jest praktyczna. Jeśli chcesz naprawdę poznać Marka, zrób to, czego nie robi prawie nikt: znajdź jeden wieczór, odłóż telefon i przeczytaj albo odsłuchaj całą Ewangelię na raz, od pierwszego zdania do pustego grobu. Nie szukaj niczego, nie zatrzymuj się przy trudnych miejscach, tylko pozwól się poprowadzić tak, jak prowadzili się ci ludzie w Rzymie. Dopiero potem wracaj do niej powoli, scena po scenie, i zadawaj pytania. Zobaczysz, że wiele rzeczy, które przedtem wydawały się oderwanymi epizodami, nagle zaczyna się łączyć.

Druga rzecz dotyczy tego, w jakiej sytuacji my sami czytamy. Pierwsi słuchacze nie mieli między sobą a tekstem dwóch tysięcy lat kazań, a my mamy. Znam to z własnego doświadczenia: jako dzieciak, siedząc w kościele, usłyszałem, że kto chce iść za Jezusem, ma się zaprzeć samego siebie i wziąć swój krzyż , i było to jedno z najbardziej konfrontujących zdań, jakie w ogóle usłyszałem. Pomyślałem: to czego On ode mnie chce? Dopiero kiedy później zacząłem czytać Nowy Testament sam, od początku, puzzle zaczęły się składać. Miałem mnóstwo porozrzucanych historii, a nagle zobaczyłem, jak się łączą. Dlatego tak ważne jest, żeby czasem wrócić do tekstu tak, jakby się go słyszało po raz pierwszy.

Trzecia rzecz jest najtrudniejsza i najważniejsza. Skoro Marek pisał do ludzi, którzy żyli pod presją i musieli sami zdecydować, komu ufają, to nie jest to księga do podziwiania z daleka. To zaproszenie do pójścia za kimś, a nie do zebrania informacji. I jeśli zdarza ci się, że czegoś w niej nie rozumiesz, to jesteś w dobrym towarzystwie, bo nawet Dwunastu nie rozumiało od razu. Kiedy zawiodłeś, pamiętaj o słowach anioła przy grobie, skierowanych do uczniów „i Piotrowi” , czyli także do tego, który najbardziej zawiódł.

Posłuchaj w podcaście

Jeśli chcesz przeczytać Ewangelię Marka razem ze mną, krok po kroku, dołącz do planu czytania Biblii w rok.

Fragmenty Pisma Świętego pochodzą z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (Fundacja Wrota Nadziei, licencja CC BY-ND 4.0).