Do kogo pisał Marek? Ewangelia oczami pierwszych słuchaczy
W tym artykule
Do kogo pisał Marek? Najpewniej do wspólnoty wierzących w Rzymie, w drugiej połowie pierwszego wieku, czyli do ludzi, którzy żyli w stolicy imperium, często pod presją, i w większości nie wychowali się w żydowskiej kulturze. Opowiadał im to, co według najstarszej tradycji usłyszał od apostoła Piotra, a oni słuchali tego na głos, wspólnie, jednym ciągiem, całej Ewangelii naraz. Od tej jednej różnicy, czyli od słuchania zamiast czytania po kawałku, zależy bardzo wiele z tego, co w tej księdze można zobaczyć.
To jest pierwszy tekst w serii o Ewangelii według św. Marka i jednocześnie wyjaśnienie, jak będę ją czytał w kolejnych wpisach. Jeśli interesuje cię sama księga, jej plan i najważniejsze sceny, zajrzyj do wstępu do Ewangelii św. Marka. Tutaj zajmę się czymś innym: kim był człowiek, który tę historię opowiadał, kim byli ludzie, którzy jej słuchali, i jak się jej wtedy słuchało.
Jak czytam tę serię: oczami pierwszych słuchaczy
Zasada, którą przyjąłem, jest prosta i trochę niewygodna. Przy każdym fragmencie pytam najpierw nie o to, co on znaczy dla mnie, tylko o to, co mógł z niego zrozumieć człowiek, który siedział w pokoju w Rzymie i słyszał go po raz pierwszy. Co ten człowiek już wiedział, czego jeszcze nie wiedział, co było dla niego oczywiste, a co go zaskoczyło albo zabolało. Dopiero potem przechodzę do pytania, co to ma zmienić w moim życiu dzisiaj, w Polsce, w zwykłym tygodniu.
Żeby się w tym nie pogubić, staram się nie mieszać kilku rzeczy, które łatwo wrzucić do jednego worka. Inaczej brzmi to, co tekst po prostu mówi, inaczej to, co autor najpewniej miał na myśli, a jeszcze inaczej to, jak rozumieli go pierwsi słuchacze, jak tłumaczono go później i co naprawdę wydarzyło się w historii. Gdy coś jest pewne, mówię, że jest pewne. Gdy badacze się spierają, pokazuję oba stanowiska. A gdy nie wiemy, piszę wprost, że tylko zgadujemy, i staram się ocenić, na ile jest to prawdopodobne.
Chcę też od razu uprzedzić pytanie, które pewnie ci się nasuwa. To czytanie nie jest wymierzone przeciwko niczyjej tradycji ani żadnemu Kościołowi. Próbuję po prostu na chwilę usiąść tam, gdzie siedzieli pierwsi słuchacze, usłyszeć to, co oni, a potem wrócić z tym do swojego życia. Czasem będzie to zaskakujące, ale nikomu niczego nie odbiera.
Kto opowiada: Marek i Piotr jako świadek
Ewangelia według Marka nigdzie nie mówi, kto ją napisał. Tytuł dodano później i nie ma w niej zdania w rodzaju „ja, Marek, to spisałem”. Skąd więc wiemy, że to on? Najstarszym świadkiem tej tradycji jest Papiasz, biskup Hierapolis, który pisał na początku drugiego wieku. Według niego Marek był współpracownikiem i tłumaczem Piotra i spisał to, co Piotr opowiadał o Jezusie, niekoniecznie w porządku chronologicznym. Papiasz pisał jednak kilkadziesiąt lat po powstaniu Ewangelii, a jego źródeł nie sprawdzimy, więc uczciwie mówię tak: to jest możliwe i całkiem prawdopodobne, ale nie ma na to kwitów. Opowiadam o tym też w odcinku Najważniejsze przesłanie Marka.
Za tą tradycją stoi jednak kilka poszlak i to one sprawiają, że uważam ją za wiarygodną. Pierwsza dotyczy samego Piotra, który w tej Ewangelii wypada fatalnie. Nie rozumie, zostaje zgromiony ostrymi słowami Ewangelia św. Marka 8,3333 Lecz on odwrócił się, spojrzał na swoich uczniów i zgromił Piotra, mówiąc: Odejdź ode mnie, szatanie, bo nie pojmujesz tego, co Boże, ale to, co ludzkie. Czytaj cały rozdziałUwspółcześniona Biblia Gdańska, a w noc procesu trzy razy wypiera się Jezusa Ewangelia św. Marka 14,66-7266 Kiedy Piotr był na dole, na dziedzińcu, przyszła jedna ze służących najwyższego kapłana. 67 A gdy zobaczyła, że Piotr grzeje się [przy ogniu], popatrzyła na niego i powiedziała: I ty byłeś z Jezusem z Nazaretu. 68 Lecz on się wyparł, mówiąc: Nie wiem i nie rozumiem, o czym mówisz. I wyszedł na zewnątrz do przedsionka, a kogut zapiał. 69 Wtedy służąca zobaczyła go znowu i zaczęła mówić do tych, którzy tam stali: To jest [jeden] z nich. 70 A on ponownie się wyparł. I znowu, po chwili ci, którzy tam stali, powiedzieli do Piotra: Na pewno jesteś [jednym] z nich, bo jesteś Galilejczykiem i twoja mowa jest podobna. 71 Lecz on zaczął się zaklinać i przysięgać: Nie znam tego człowieka, o którym mówicie. 72 Wtedy kogut zapiał po raz drugi. I przypomniał sobie Piotr słowa, które powiedział mu Jezus: Zanim kogut dwa razy zapieje, trzy razy się mnie wyprzesz. I wyszedłszy, zapłakał. Czytaj cały rozdziałUwspółcześniona Biblia Gdańska. Marek opowiada to bez wygładzania. Gdyby ktoś tworzył legendę, która ma wynieść Piotra na piedestał, napisałby zupełnie inną książkę.
Druga poszlaka to szczegóły, które wyglądają na wspomnienia kogoś, kto tam był. Marek wie, że po wyjściu z synagogi poszli do domu Szymona i Andrzeja, że leżała tam teściowa Szymona i że od razu mu o niej powiedzieli Ewangelia św. Marka 1,29-3129 A zaraz po wyjściu z synagogi przyszli z Jakubem i Janem do domu Szymona i Andrzeja. 30 A teściowa Szymona leżała w gorączce. Od razu też powiedzieli mu o niej. 31 Podszedł więc i podniósł ją, ująwszy za rękę, i natychmiast opuściła ją gorączka. A ona usługiwała im. Czytaj cały rozdziałUwspółcześniona Biblia Gdańska. Wie, że Jezus spał w łodzi na wezgłowiu, kiedy uczniowie krzyczeli w czasie burzy Ewangelia św. Marka 4,3838 A on spał w tyle łodzi na wezgłowiu. Obudzili go więc i mówili do niego: Nauczycielu, nie obchodzi cię, że giniemy? Czytaj cały rozdziałUwspółcześniona Biblia Gdańska, że ludzi sadzano w grupach na zielonej trawie Ewangelia św. Marka 6,3939 Wtedy kazał im posadzić wszystkich w grupach na zielonej trawie. Czytaj cały rozdziałUwspółcześniona Biblia Gdańska i że Jezus spojrzał na zgromadzonych z gniewem, a jednocześnie z żalem Ewangelia św. Marka 3,55 Wtedy spojrzał po nich z gniewem i zasmucony zatwardziałością ich serca, powiedział do tego człowieka: Wyciągnij rękę! Wyciągnął, a jego ręka znowu stała się zdrowa jak [i] druga. Czytaj cały rozdziałUwspółcześniona Biblia Gdańska. To są detale, które do przesłania nie są potrzebne, ale sprawiają, że scena staje się konkretna jak w filmie.
I tu pojawia się paradoks, który mnie zatrzymał. Marek według tradycji nie chodził za Jezusem, nie był więc naocznym świadkiem, a pisze bardziej „kamerowo” niż niejeden z tych, którzy tam byli. Najlepiej tłumaczy to właśnie związek z Piotrem: tak opowiada rybak, człowiek akcji, który mówi „byliśmy w Kafarnaum, potem stało się to, potem tamto”. To tłumaczy raczej charakter tej Ewangelii niż jej prawdziwość, ale charakter ma tu duże znaczenie. Podobnie Piotr w swoim liście pozdrawia „Marka, mojego syna”, a pozdrowienia przesyła z „Babilonu” 1 List św. Piotra 5,1313 Pozdrawia was [kościół] w Babilonie, razem z wami wybrany, i Marek, mój syn. Czytaj cały rozdziałUwspółcześniona Biblia Gdańska, co tradycja Kościoła i wielu badaczy rozumie jako zaszyfrowane określenie Rzymu. Ten werset wypada w planie czytania w dniu Źródło szczęścia. O samym Marku, jego odejściu od Pawła i drugiej szansie piszę w osobnym tekście o św. Marku ewangeliście, więc tutaj tego nie powtarzam.
Kto słucha: wspólnota w Rzymie
Teraz druga strona, czyli ludzie, do których to było kierowane. Ewangelia nie podaje adresu, więc o słuchaczach wnioskujemy z samego tekstu, z tego, co autor uznaje za potrzebne wyjaśnić. A Marek wyjaśnia sporo. Kiedy opowiada o sporze o mycie rąk, dodaje komentarz, który dla Żyda byłby zbędny:
Faryzeusze bowiem i wszyscy Żydzi, trzymając się tradycji starszych, nie jedzą, jeśli dokładnie nie umyją rąk. I po powrocie z rynku nie jedzą, jeśli się nie umyją. Jest jeszcze wiele innych zwyczajów, które przyjęli po to, by je zachowywać, jak obmywanie kubków, dzbanów, naczyń miedzianych i stołów.
Ten fragment, Ewangelia św. Marka 7,3-43 Faryzeusze bowiem i wszyscy Żydzi, trzymając się tradycji starszych, nie jedzą, jeśli dokładnie nie umyją rąk. 4 I [po powrocie] z rynku nie jedzą, jeśli się nie umyją. Jest jeszcze wiele innych zwyczajów, które przyjęli po to, by je zachowywać, [jak] obmywanie kubków, dzbanów, naczyń miedzianych i stołów. Czytaj cały rozdziałUwspółcześniona Biblia Gdańska, brzmi jak tłumaczenie dla kogoś, kto o tych zwyczajach nie ma pojęcia. Podobnie jest z aramejskimi słowami, które Jezus wypowiada i które Marek za każdym razem tłumaczy: „Talitha kumi”, czyli „Dziewczynko, wstań” Ewangelia św. Marka 5,4141 Ujął dziewczynkę za rękę i powiedział do niej: Talitha kumi! – co się tłumaczy: Dziewczynko, mówię ci, wstań! Czytaj cały rozdziałUwspółcześniona Biblia Gdańska, albo „Effatha”, czyli „Otwórz się” Ewangelia św. Marka 7,3434 A spojrzawszy w niebo, westchnął i powiedział do niego: Effatha, to znaczy: Otwórz się. Czytaj cały rozdziałUwspółcześniona Biblia Gdańska. Marek zachowuje brzmienie, bo ono zostało w pamięci, ale od razu podaje znaczenie, bo słuchacze po aramejsku nie rozumieją. Do tego w jego greckim jest też sporo słów zapożyczonych z łaciny, co samo niczego nie dowodzi, ale pasuje do świata, w którym łacina była językiem władzy.
Dlatego najpowszechniejsza hipoteza mówi, że pierwsi słuchacze to chrześcijanie w Rzymie. Najpewniej była to wspólnota z okresu po prześladowaniu za Nerona, które zaczęło się po wielkim pożarze miasta w roku 64, a w Judei wybuchła już wtedy wojna, od roku 66. Zakładam więc w tej serii jedną wersję datowania: Ewangelia powstała w Rzymie, około 65 do 70 roku. Wielu badaczy tak uważa, choć nie wiemy tego na pewno. W takim miejscu i czasie słowa o cierpieniu, wierności i o tym, kto naprawdę rządzi, nie były teologiczną abstrakcją. Brzmiały jak coś, co dotyczy czyjegoś bezpieczeństwa.
Nie wolno jednak wyobrażać sobie tych słuchaczy jako jednolitej grupy. Byli wśród nich poganie, którzy o Starym Testamencie wiedzieli niewiele, ale też ludzie wychowani w judaizmie, którzy uwierzyli w Jezusa jako Mesjasza. Marek musiał mieć w głowie jednych i drugich. Dobrze widać to już w pierwszym zdaniu: „Początek ewangelii Jezusa Chrystusa, Syna Bożego” Ewangelia św. Marka 1,11 Początek ewangelii Jezusa Chrystusa, Syna Bożego. Czytaj cały rozdziałUwspółcześniona Biblia Gdańska. Żyd słyszy w nim, że Jezus jest Mesjaszem. Poganin z imperium słyszy „Syn Boży” jako tytuł, którym tytułowano władców. A ochrzczony chrześcijanin słyszy po prostu wyznanie swojej wiary. Do tego słowo „ewangelia” nie było w ogóle religijne, bo oznaczało dobrą wiadomość, na przykład o zwycięstwie albo o nowym władcy, o czym piszę w tekście co znaczy słowo ewangelia. Takie mieszane towarzystwo znamy zresztą z innych miejsc, o których czytamy w Dziejach Apostolskich: z Antiochii, gdzie uczniów po raz pierwszy nazwano chrześcijanami, w odcinku Dlaczego uczniów nazywano chrześcijanami, i z pierwszego wielkiego sporu o to, czy poganie muszą najpierw stać się Żydami, o którym jest odcinek Co mają robić uczniowie Jezusa.
Jak słuchali: całość jednym ciągiem i wiele razy
Teraz rzecz, która dla mnie zmieniła najwięcej. My czytamy Ewangelię rozdział dziś, rozdział jutro, a potem jeszcze fragment w niedzielę na Mszy, więc znamy ją w kawałkach. Pierwszy słuchacz Marka nie miał takiej możliwości. Ewangelię można przeczytać na głos w półtorej, dwie godziny, więc ktoś ją czytał i wszyscy słuchali całości, jednym ciągiem. Nie dało się cofnąć ani poprosić lektora, żeby przeczytał jeszcze raz. Ale słuchało się jej wiele razy, tak że pewne obrazy i powtórzenia zostawały w głowie, i dzięki temu ludzie zaczynali słyszeć, jak ta opowieść jest zbudowana. My analizujemy cegły, a oni słyszeli architekturę.
Ta architektura jest naprawdę widoczna. Pierwsza połowa dzieje się w Galilei, potem Jezus idzie drogą do Jerozolimy, a ostatnie rozdziały, czyli niecała jedna trzecia całości, opowiadają o jednym tygodniu w stolicy. Poniższy schemat pokazuje to w proporcjach, a przy okazji zaznacza trzy miejsca, w których ktoś wyznaje, kim jest Jezus: narrator na początku, Piotr w środku i rzymski setnik przy krzyżu.
- 1Galilea i okolice jeziora Mk 1,1-8,26Jan Chrzciciel, powołanie uczniów, uzdrowienia, spory, przypowieści, przeprawy przez jezioro i wyjścia do pogan.
- 2Zwrot w Cezarei Filipowej Mk 8,27-30Jezus pyta: „A wy za kogo mnie uważacie?”. Piotr odpowiada: „Ty jesteś Chrystusem”.
- 3W drodze do Jerozolimy Mk 8,31-10,52Trzy zapowiedzi męki, uczniowie nie rozumieją, a Jezus uczy, co znaczy iść za Nim. Na końcu ślepy Bartymeusz odzyskuje wzrok.
- 4Jerozolima: świątynia i spory Mk 11,1-13,37Wjazd do miasta, figowiec i świątynia, pytania o władzę, podatek i zmartwychwstanie, uboga wdowa, mowa na Górze Oliwnej.
- 5Pascha, męka i śmierć Mk 14,1-15,47Namaszczenie w Betanii, wieczerza, Getsemani, proces, zaparcie Piotra, Piłat, krzyż i pogrzeb.
- 6Pusty grób Mk 16,1-8„Powstał, nie ma go tu”. Kobiety słyszą, że Jezus idzie przed uczniami do Galilei, i uciekają w lęku.
- 7Dłuższe zakończenie Mk 16,9-20Ukazania Zmartwychwstałego, posłanie uczniów na cały świat i wniebowstąpienie.
Kto mówi, że Jezus jest Synem Bożym i Chrystusem
- Mk 1,1 Narrator na wstępie: „Początek ewangelii Jezusa Chrystusa, Syna Bożego”.
- Mk 1,11 Głos z nieba przy chrzcie: „Ty jesteś moim umiłowanym Synem”.
- Mk 8,29 Piotr w połowie księgi: „Ty jesteś Chrystusem”.
- Mk 9,7 Głos z obłoku na górze: „To jest mój umiłowany Syn, jego słuchajcie”.
- Mk 14,61-62 Najwyższy kapłan pyta: „Czy ty jesteś Chrystusem, Synem Błogosławionego?”. Jezus: „Ja jestem”.
- Mk 15,39 Rzymski setnik pod krzyżem: „Ten człowiek prawdziwie był Synem Bożym”.
Liczby wersetów według numeracji: cała księga ma 678 wersetów, rozdziały 11-16 to 253 (około 37%), a męka i pusty grób (rozdziały 14-16) to 139 (około 20%). W tej numeracji są też wersety 7,16; 9,44; 9,46; 11,26 i 15,28, których nie ma w najstarszych rękopisach. Granice części wyznacza geografia tekstu i tak dzieli księgę większość komentarzy, ale sam Marek tego podziału nie nazywa. Dłuższe zakończenie (16,9-20) Kościół przyjmuje jako natchnione i kanoniczne, choć w najstarszych rękopisach go nie ma.
Marek nigdy nie zatrzymuje się, żeby wyjaśnić, o co w tym wszystkim chodzi. On pokazuje. Są też w tej Ewangelii powtórzenia, które w kawałkach przelatują niezauważone, a w całości dzwonią jak refren: uczniowie znowu nie rozumieją Ewangelia św. Marka 6,5252 Nie zrozumieli bowiem [cudu] z chlebami, gdyż ich serce było odrętwiałe. Czytaj cały rozdziałUwspółcześniona Biblia Gdańska, i znowu, i jeszcze raz. Człowiek, który słyszał to kilka miesięcy po chrzcie, mógł pomyśleć, że skoro nawet ci najbliżsi nie wszystko rozumieli, to nie ma powodu, żeby on sam się poddawał. I to jest pocieszenie wpisane w sam kształt tej księgi. Marek zresztą nie kończy tak, jakbyśmy chcieli. Kobiety uciekają od grobu i nikomu nic nie mówią, bo się boją Ewangelia św. Marka 16,88 Wyszły więc szybko i uciekły od grobu, bo ogarnęły je lęk i zdumienie. Nikomu też nic nie mówiły, ponieważ się bały. Czytaj cały rozdziałUwspółcześniona Biblia Gdańska, a ostatnie pytanie zostaje przy słuchaczu: a ty co zrobisz z tym, co usłyszałeś? O tym zakończeniu, także o dłuższym zakończeniu, które również należy do kanonu, napiszę osobno w tekście zakończenie Ewangelii Marka.
Jak czytać Marka, żeby nie przelecieć go jak filmu
Muszę się tu przyznać do własnego błędu. Wziąłem Marka do czytania, bo pomyślałem: najkrótsza Ewangelia, pójdzie najszybciej. Tymczasem tak wolno nie czytałem jeszcze żadnej Ewangelii. A czytałem ją wcześniej kilkanaście razy i mimo to nie widziałem wielu rzeczy, choćby tego, że dwa uzdrowienia niewidomych otaczają całą drogę do Jerozolimy. Marka da się przeczytać w dwie godziny i powiedzieć „wiem, o co chodzi”. Ja rozmawiałem o nim tygodniami i dopiero wtedy zachwyciło mnie, jak to wszystko jest poukładane.
To zresztą pasuje do jego stylu. Lubię animowane filmiki biblijne dla dzieci, w których każda nowa postać wita się z widzem, jakby mówiła „to jest Jezus, hejo”. Są naprawdę fajne. Marek tak nie robi. Nigdy nie mówi „dzień dobry, to jest Jezus”, nikogo nie przedstawia, tylko buduje sceny, z których sam masz zrozumieć, kim On jest. Marek nie opowiada o Jezusie, tylko Go pokazuje. A szybko wcale nie znaczy tu płytko: skoro autor nie marnuje słów, każdy szczegół, przy którym się zatrzymuje, coś znaczy.
Warto zapamiętać
- Ewangelia Marka jest anonimowa, ale najstarsza tradycja wiąże ją z Piotrem, a poszlaki z samego tekstu tę tradycję wspierają.
- Piotr wypada u Marka źle i właśnie to czyni tradycję bardziej wiarygodną, bo nikt nie wymyśla legendy, w której bohater się wypiera.
- Pierwsi słuchacze to najpewniej wspólnota w Rzymie, około roku 65 do 70, po prześladowaniu za Nerona.
- Marek tłumaczy żydowskie zwyczaje i aramejskie słowa, bo pisze dla ludzi, którzy nie wyrośli w tym świecie.
- Oni nie czytali Ewangelii po kawałku, tylko słuchali jej całej, jednym ciągiem i wiele razy, więc słyszeli to, co my gubimy.
- My analizujemy cegły, a oni słyszeli architekturę, dlatego warto przeczytać Marka najpierw w całości.
Co z tego dla mnie dzisiaj
Pierwsza rzecz jest praktyczna. Jeśli chcesz naprawdę poznać Marka, zrób to, czego nie robi prawie nikt: znajdź jeden wieczór, odłóż telefon i przeczytaj albo odsłuchaj całą Ewangelię na raz, od pierwszego zdania do pustego grobu. Nie szukaj niczego, nie zatrzymuj się przy trudnych miejscach, tylko pozwól się poprowadzić tak, jak prowadzili się ci ludzie w Rzymie. Dopiero potem wracaj do niej powoli, scena po scenie, i zadawaj pytania. Zobaczysz, że wiele rzeczy, które przedtem wydawały się oderwanymi epizodami, nagle zaczyna się łączyć.
Druga rzecz dotyczy tego, w jakiej sytuacji my sami czytamy. Pierwsi słuchacze nie mieli między sobą a tekstem dwóch tysięcy lat kazań, a my mamy. Znam to z własnego doświadczenia: jako dzieciak, siedząc w kościele, usłyszałem, że kto chce iść za Jezusem, ma się zaprzeć samego siebie i wziąć swój krzyż Ewangelia św. Marka 8,3434 Potem przywołał [do siebie] lud wraz ze swoimi uczniami i powiedział do nich: Ktokolwiek chce pójść za mną, niech się zaprze samego siebie, weźmie swój krzyż i idzie za mną. Czytaj cały rozdziałUwspółcześniona Biblia Gdańska, i było to jedno z najbardziej konfrontujących zdań, jakie w ogóle usłyszałem. Pomyślałem: to czego On ode mnie chce? Dopiero kiedy później zacząłem czytać Nowy Testament sam, od początku, puzzle zaczęły się składać. Miałem mnóstwo porozrzucanych historii, a nagle zobaczyłem, jak się łączą. Dlatego tak ważne jest, żeby czasem wrócić do tekstu tak, jakby się go słyszało po raz pierwszy.
Trzecia rzecz jest najtrudniejsza i najważniejsza. Skoro Marek pisał do ludzi, którzy żyli pod presją i musieli sami zdecydować, komu ufają, to nie jest to księga do podziwiania z daleka. To zaproszenie do pójścia za kimś, a nie do zebrania informacji. I jeśli zdarza ci się, że czegoś w niej nie rozumiesz, to jesteś w dobrym towarzystwie, bo nawet Dwunastu nie rozumiało od razu. Kiedy zawiodłeś, pamiętaj o słowach anioła przy grobie, skierowanych do uczniów „i Piotrowi” Ewangelia św. Marka 16,77 Ale idźcie i powiedzcie jego uczniom i Piotrowi: Udaje się przed wami do Galilei. Tam go ujrzycie, jak wam powiedział. Czytaj cały rozdziałUwspółcześniona Biblia Gdańska, czyli także do tego, który najbardziej zawiódł.
Posłuchaj w podcaście
Najważniejsze przesłanie MarkaKim był Marek, do kogo pisał i dlaczego jego pierwsze zdanie w Rzymie brzmiało jak mała rewolucja.Jeśli chcesz przeczytać Ewangelię Marka razem ze mną, krok po kroku, dołącz do planu czytania Biblii w rok.
Fragmenty Pisma Świętego pochodzą z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (Fundacja Wrota Nadziei, licencja CC BY-ND 4.0).



