Blog

Postacie Nowy Testament

Kobieta syrofenicka: okruszki spod stołu i szczenięta

Jacek Obolewicz · · 22 min czytania

Rozsypane okruchy chleba na blacie
W tym artykule
  1. Co Jezus mówi tuż przed spotkaniem z kobietą syrofenicką
  2. Spotkanie w okolicach Tyru
  3. Dlaczego Jezus mówi o szczeniętach?
  4. „Ze względu na te słowa”: demon już wyszedł
  5. Tyr, Sydon i Dekapol: Jezus idzie do pogan
  6. Od okruszków do pełnego stołu
  7. Co ta historia mówiła chrześcijanom w Rzymie
  8. „Nie pamiętacie?”: uczniowie w łodzi z jednym bochenkiem
  9. Warto zapamiętać
  10. Co z tego dla mnie dzisiaj
  11. Posłuchaj w podcaście

Kobieta syrofenicka to bezimienna matka z okolic Tyru, która przyszła do Jezusa z prośbą o uzdrowienie córki, usłyszała od Niego zdanie o chlebie dzieci i szczeniętach, a mimo to nie odeszła. Odpowiedziała tak, że Jezus powiedział: „Ze względu na te słowa idź”. Marek opowiada o niej w siódmym rozdziale swojej Ewangelii , a Mateusz w piętnastym, gdzie nazywa ją kobietą kananejską . Ta scena bywa czytana jak zagadka: dlaczego Jezus odpowiada tak twardo i dlaczego zwykłe „tak, Panie” wystarcza, żeby zmienić wszystko?

Spróbujmy przeczytać ją tak, jak najpewniej usłyszeli ją pierwsi słuchacze Marka. Większość badaczy uważa, że Ewangelię spisano w Rzymie, około roku 65 do 70, więc wyobraź sobie wieczór w jednym z rzymskich domów. Zbiera się wspólnota, w której część ludzi to Żydzi, a wielu to poganie, którzy uwierzyli w Jezusa. Ktoś czyta Ewangelię na głos, od początku do końca, a nikt nie może zatrzymać lektora i poprosić: przeczytaj jeszcze raz, więc kolejność scen ma ogromne znaczenie. O całej księdze piszę w osobnym wstępie do Ewangelii Marka, a o tym, jak Marek buduje swoją opowieść, w tekście Ewangelia Marka oczami pierwszych słuchaczy, a teraz zatrzymajmy się przy jednej scenie.

Co Jezus mówi tuż przed spotkaniem z kobietą syrofenicką

Ta historia nie zaczyna się od kobiety. Zaczyna się od sporu o mycie rąk. Do Jezusa przychodzą faryzeusze i uczeni w Piśmie z Jerozolimy i pytają, dlaczego Jego uczniowie jedzą chleb nieumytymi rękami. Marek musi to wytłumaczyć swoim słuchaczom: „Faryzeusze bowiem i wszyscy Żydzi, trzymając się tradycji starszych, nie jedzą, jeśli dokładnie nie umyją rąk” . To dobry znak, że wielu słuchaczy w Rzymie nie znało tych zwyczajów z domu, bo pochodzili z zupełnie innego świata.

Jezus odpowiada w dwóch krokach, a pierwszy z nich pokazuje mechanizm, który znasz pewnie z własnego życia. Przykazanie mówi: nie spadnij w przepaść, więc rozsądni ludzie stawiają płot pięć metrów wcześniej, i to samo w sobie jest mądre. Problem zaczyna się wtedy, gdy po kilku pokoleniach ktoś mówi, że płot jest przepaścią, albo że sam Bóg kazał go postawić. Jezus daje przykład: ludzki zwyczaj zwany korbanem, według którego można było ogłosić swój majątek darem dla świątyni i dzięki temu nie pomagać rodzicom . W odcinku 290 tłumaczę, że w tamtych czasach nie było emerytur, a dzieci były dla rodziców jedynym zabezpieczeniem na starość. Zwyczaj, który miał być pobożny, w praktyce unieważniał przykazanie „czcij ojca i matkę”. Nie chodzi więc o to, że wszystkie tradycje są złe. Chodzi o pytanie, czy dany zwyczaj pomaga wypełnić wolę Bożą, czy sprawia, że przestaje ona działać.

Drugi krok jest jeszcze mocniejszy: „Nie ma nic z zewnątrz, co wchodząc w człowieka, mogłoby go skalać, ale to, co z niego wychodzi, to kala człowieka” . Dla Żyda wychowanego na przepisach o pokarmach z Księgi Kapłańskiej to zdanie brzmiało rewolucyjnie. O tym, czym była nieczystość i dlaczego nie oznaczała, że ktoś jest zły, mówię w odcinku 35. Marek dodaje własny komentarz do tego fragmentu i wielu badaczy uważa, że słowa „oczyszczając wszystkie pokarmy” to uwaga skierowana do czytelników. Dla wspólnoty z poganami przy jednym stole miała ogromne znaczenie.

Jezus wymienia też, co naprawdę kala człowieka: złe myśli, kradzieże, chciwość, pycha . Mam wrażenie, że dziś szukamy problemów w rządzie, w mediach, w takich czy innych ideologiach, w „tamtych ludziach”. Tymczasem na liście Jezusa nie ma ani Rzymian, ani pogan, ani nieczystych pokarmów. On mówi, że problem zawsze zaczyna się w sercu. A teraz zwróć uwagę na kolejność: zaraz po tych słowach Jezus idzie na ziemie pogan. Dla mnie było to jedno z odkryć powolnego czytania, bo wcześniej nie widziałem, że Marek kładzie te dwie sceny obok siebie: najpierw nauka, że granica czystości biegnie przez serce, a potem pokaz, co to znaczy w praktyce.

Spotkanie w okolicach Tyru

Jezus udaje się w okolice Tyru i Sydonu, czyli na północny zachód od Galilei, nad Morze Śródziemne. To już Fenicja, teren pogański. Marek mówi, że wszedł do domu i nie chciał, żeby ktokolwiek o tym wiedział, ale nie mógł się ukryć. Dalej czytamy:

Usłyszała bowiem o nim kobieta, której córeczka miała ducha nieczystego, i przyszła, i upadła mu do nóg. A kobieta ta była Greczynką, rodem z Syrofenicji, i prosiła go, aby wypędził demona z jej córki. Ale Jezus jej powiedział: Niech najpierw nasycą się dzieci, bo niedobrze jest brać chleb dzieci i rzucać szczeniętom. A ona odpowiedziała mu: Tak, Panie, lecz i szczenięta jadają pod stołem z okruszyn dzieci. I powiedział do niej: Ze względu na te słowa idź, demon wyszedł z twojej córki. A gdy wróciła do swego domu, spostrzegła, że demon wyszedł, a córka leżała na łóżku.

Marek nazywa ją Greczynką, rodem z Syrofenicji, czyli nie-Żydówką z pogańskiej okolicy. Nie ma imienia ani żadnej pozycji, która mogłaby jej cokolwiek załatwić. Ma tylko chore dziecko i odwagę, żeby paść Jezusowi do nóg.

Dlaczego Jezus mówi o szczeniętach?

Nie będę udawał, że to zdanie brzmi dzisiaj łagodnie, bo nie brzmi. Warto jednak zobaczyć w nim dwie rzeczy, które łatwo przeoczyć. Pierwsza to słowo „najpierw”, bo Jezus nie mówi „tylko dzieci”, tylko „niech najpierw nasycą się dzieci”. Mówi o kolejności przy stole, a nie o zamknięciu drzwi. Izrael ma pierwszeństwo, ale „najpierw” zakłada, że będzie też „potem”, i kobieta wychwytuje to natychmiast.

Druga rzecz to samo słowo „szczenięta”. W języku greckim jest tu zdrobnienie, kynaria, a nie słowo oznaczające bezpańskie psy z ulicy. To małe zwierzaki domowe, które kręcą się pod stołem, kiedy rodzina je. Kontrast nadal jest, ale obraz pochodzi z domu, a nie z rynsztoka. Marek nie opisuje tonu głosu Jezusa i nie ma sensu zgadywać, czy mówił to z uśmiechem, czy poważnie. Mateusz opowiada tę scenę dłużej i dodaje, że Jezus najpierw nie odpowiedział jej ani słowa, a uczniowie prosili, żeby ją odprawił . Oba opisy pokazują ten sam mechanizm: kobieta musi się przedrzeć przez opór i właśnie dlatego jej odpowiedź tak błyszczy.

A teraz zobacz, co ona robi: nie obraża się i nie mówi, że to niesprawiedliwe. Nie próbuje zmienić obrazu, który podał Jezus. Ona w ten obraz wchodzi: „Tak, Panie, lecz i szczenięta jadają pod stołem z okruszyn dzieci”. Czyli mówi mniej więcej tak: zgadzam się, że dzieci są pierwsze, ale w tym samym domu jest też miejsce dla mnie. Prosi tylko o okruszek.

Zauważ jeszcze, że nazywa Go „Panem”, więc nie rozmawia z Jezusem jak z magikiem, któremu mówi się: zrób coś. Nie pyta, jak to zrobi, kiedy ani czy musi pójść do jej domu. Jej słowa mówią w gruncie rzeczy: wiem, kim jesteś. Przez całą Ewangelię Marka ludzie chcą Jezusa użyć do własnych celów: tłumy chcą uzdrowień, a faryzeusze chcą Go złapać na błędzie. Ta kobieta niczego z Niego nie wymusza i ufa, że to, kim On jest, wystarczy.

„Ze względu na te słowa”: demon już wyszedł

Najciekawsze w tej scenie jest to, co się dzieje potem, a raczej to, że prawie nic się nie dzieje. Jezus nie idzie z nią do domu. Nie dotyka dziewczynki, nie modli się, nie wydaje polecenia demonowi. Mówi tylko: „Ze względu na te słowa idź, demon wyszedł z twojej córki”. W greckim oryginale jest tu czas dokonany, exelēlythen, czyli mniej więcej „demon już wyszedł”. Do kobiety nie dociera obietnica, tylko wiadomość o czymś, co już się stało.

Ona w to wierzy i wraca do domu, zanim cokolwiek zobaczy, i dopiero na miejscu widzi, że córka leży spokojnie na łóżku. Dla mnie to jedna z najpiękniejszych myśli w tej scenie: odrobinka Jezusa wystarcza na sytuację, która jest poza zasięgiem kogokolwiek. Nie dlatego, że okruszki mają jakąś magiczną moc, tylko dlatego, że Jezus nie jest zasobem, który można wyczerpać. Jeżeli jest tym, za kogo ona Go uważa, to nawet okruszek Jego działania wystarczy. Podobnie było z kobietą z krwotokiem, o której piszę w tekście Kobieta cierpiąca na krwotok i córka Jaira: dotknięcie skrawka płaszcza zmieniło wszystko.

Marek robi tu jeszcze jeden ruch, który słuchacz w Rzymie od razu wyłapywał. Wcześniej faryzeusze nie zrozumieli Jezusa. Potem uczniowie usłyszeli Jego wyjaśnienie i usłyszeli od Niego: „Czy i wy jesteście tak bezrozumni?” . A teraz przychodzi pogańska matka i rozumie od razu. Ci, którzy powinni rozumieć, nie rozumieją, a ta, która teoretycznie jest najdalej od przymierza, łapie sens w jednej rozmowie. Przy okazji warto zauważyć, że uczniowie zadają Jezusowi pytania, mimo że nie rozumieją. Lubię słuchać ludzi, z którymi się nie zgadzam, żeby zrozumieć, jak doszli do swojego stanowiska, a pytania uczniów są właśnie takie. Są pytania szczere i są pytania, które są przebranym wyrokiem. Faryzeusze pytali, żeby oskarżyć, a uczniowie, żeby zrozumieć.

Tyr, Sydon i Dekapol: Jezus idzie do pogan

Żeby zobaczyć, jak daleko Jezus tu zachodzi, spójrz na mapę tras z rozdziałów od czwartego do ósmego. Zaznaczone są na niej kolejne przeprawy przez jezioro, wyjścia na pogański brzeg i drogę do Cezarei Filipowej.

SchematPrzeprawy przez jezioro i wyprawy do poganJezus kilka razy przeprawia się na drugi, pogański brzeg, idzie aż w okolice Tyru, a potem z dalekiej północy rusza do Jerozolimy.

Pierwsza przeprawa: burza i Legion

  1. Nauczanie z łodzi nad jeziorem (4,1)
  2. Burza na jeziorze (4,35-41)
  3. Kraina Gadareńczyków, Legion i świnie (5,1-20)
  4. Powrót na drugi brzeg: Jair i kobieta (5,21-43)

Uwolniony człowiek opowiada o Jezusie w Dekapolu, krainie dziesięciu miast, w większości pogańskich.

Druga przeprawa: chleb i woda

  1. Rodzinne strony, Nazaret (6,1-6)
  2. Odludne miejsce, pięć tysięcy nakarmionych (6,32-44)
  3. Łódź w kierunku Betsaidy, Jezus idzie po morzu (6,45-52)
  4. Ląd w Genezaret (6,53-56)

Uczniowie płyną do Betsaidy, a przybijają w Genezaret. Do Betsaidy dotrą dopiero w 8,22.

Wyprawa do pogan

  1. Okolice Tyru i Sydonu, kobieta syrofenicka (7,24-30)
  2. Przez środek Dekapolu nad jezioro (7,31)
  3. Głuchy odzyskuje słuch: „Effatha” (7,32-37)
  4. Cztery tysiące nakarmionych, siedem koszy (8,1-9)

Najdalej poza Galileę. Chleb, o którego okruchy prosiła Syrofenicjanka, dostaje teraz tłum, najpewniej pogański.

Ostatnie rejsy

  1. Okolice Dalmanuty, faryzeusze żądają znaku (8,10-12)
  2. Łódź z jednym bochenkiem: „Jakże więc nie rozumiecie?” (8,13-21)
  3. Betsaida, ślepiec widzi stopniowo (8,22-26)

W łodzi Jezus pyta uczniów o oba rozmnożenia chleba. Nikt nie wie, gdzie leżała Dalmanuta.

Droga do Jerozolimy

  1. Wioski Cezarei Filipowej, u źródeł Jordanu (8,27)
  2. Przez Galileę do Kafarnaum (9,30.33)
  3. Judea i kraina za Jordanem (10,1)
  4. Jerycho, ślepy Bartymeusz (10,46)
  5. Betfage, Betania i Jerozolima (11,1.11)

Z dalekiej północy przez cały kraj na południe. Z Jerycha, położonego poniżej poziomu morza, droga wspina się około kilometra w górę.

Kolejność miejsc i przeprawy są w tekście, a Nazaret jako rodzinne strony Jezusa wynika z 1,9. Nie wiadomo, gdzie leżała Dalmanuta ani dokładnie gdzie nakarmiono pięć tysięcy. Nazwa krainy w 5,1 różni się w rękopisach (Gadareńczyków, Gerazeńczyków, Gergezeńczyków), a trasa w 7,31 też brzmi różnie. Już w 3,7-8 przychodzą do Jezusa ludzie z Idumei, Zajordania i okolic Tyru i Sydonu. To, że Marek celowo pokazuje Jezusa idącego do pogan, uważa wielu badaczy.

Marek prowadzi czytelnika konsekwentnie. Najpierw burza i człowiek z grobowców w krainie pogan, o którym opowiadam w odcinku 289. Ten człowiek nie dostaje zgody na pójście z Jezusem, tylko polecenie, żeby opowiadał o tym, co Pan dla niego zrobił, i zaczyna to robić w Dekapolu . Potem Jezus idzie jeszcze dalej, w okolice Tyru i Sydonu. Marek mówi, że opuścił je, „przyszedł nad Morze Galilejskie przez środek krainy Dekapolu” . Trasa jest zawiła i rękopisy opisują ją trochę różnie, więc nie ma sensu liczyć kilometrów. Ważne jest to, że znowu kończy w Dekapolu, czyli wśród pogan. Zaraz po tej scenie Jezus idzie jeszcze na daleką północ, do Cezarei Filipowej, o której opowiadam w odcinku 281.

Od okruszków do pełnego stołu

W Dekapolu przyprowadzają do Jezusa głuchego, który ma trudności z mówieniem. Jezus bierze go na bok, wkłada palce w jego uszy, dotyka jego języka, patrzy w niebo, wzdycha i mówi po aramejsku: „Effatha”, czyli „otwórz się” . To prawie rozmowa bez słów: skoro człowiek nie słyszy, Jezus mówi do niego gestami, które może zrozumieć. Marek, tak jak wcześniej przy dziewczynce Jaira, zostawia aramejskie słowo, jakby tak mocno zapadło w pamięć świadkom, że nie dało się go przetłumaczyć. A tłum mówi: „Dobrze wszystko uczynił. Sprawia, że głusi słyszą i niemi mówią” . Dla słuchacza znającego Pismo to mogło brzmieć jak echo stworzenia, po którym Bóg widzi, że wszystko jest „bardzo dobre” , oraz jak spełnienie obietnicy Izajasza, że otworzą się uszy głuchych .

A potem następuje scena, którą dopiero po kobiecie syrofenickiej widać w pełni. W rozdziale ósmym znowu zbiera się wielki tłum, który nie ma co jeść. Marek nie wspomina o przeprawie przez jezioro, która pojawia się dopiero w 8,10, więc najpewniej wciąż jesteśmy w Dekapolu. Jezus mówi: „Żal mi tych ludzi, bo już trzy dni przy mnie trwają, a nie mają co jeść”. Siedem chlebów, kilka rybek, a efekt jest taki: „Jedli więc do syta, a pozostałych kawałków zebrali siedem koszy” .

Przeczytaj to jeszcze raz obok sceny z Tyru. Kobieta prosiła o okruszki spod stołu, a kilka scen później poganie nie zbierają okruszków, tylko jedzą do syta. To jest odpowiedź Marka na pytanie, które padło w domu koło Tyru: czy dla nas też jest miejsce? Tak, i to nie przy podłodze, ale przy stole. W odcinku 298, o chlebie życia z Ewangelii Jana, mówię, jak łatwo iść za Jezusem tylko dlatego, że się najadło. U Marka akcent jest inny: ci ludzie najpierw trzy dni słuchają, a dopiero potem robi się głodno.

Zwróć jeszcze uwagę na liczby: po pierwszym rozmnożeniu, po stronie żydowskiej, zebrano dwanaście koszy , a teraz, po stronie pogańskiej, siedem. Jezus każe uczniom te liczby później wyrecytować i nie wyjaśnia, co znaczą. Niektórzy badacze zauważają, że w Księdze Powtórzonego Prawa jest mowa o siedmiu narodach Kanaanu , ale to tylko hipoteza. Pewniejsze jest samo przejście od okruszka do uczty.

Co ta historia mówiła chrześcijanom w Rzymie

Teraz wróć w myślach do tego rzymskiego domu. Wiele osób, które słuchały tej sceny, było poganami albo ich rodzice byli poganami. Najpewniej część z nich pamiętała prześladowanie za Nerona i wiedziała, jak to jest należeć do wspólnoty, na którą patrzy się podejrzliwie. Kiedy słyszeli o kobiecie, która upadła Jezusowi do nóg przed drzwiami domu i prosiła o okruszek, słyszeli własną historię: i my staliśmy na zewnątrz, a On nas zauważył.

Co ważne, nikt tu nikogo nie odsuwa. „Najpierw dzieci” zostaje w tekście. Pierwszeństwo Izraela jest uszanowane, a jednocześnie jest jasne, że Dobra Nowina nie kończy się na granicy narodu. Dlatego Marek tak ostrożnie układa po kolei: czystość serca, pogańska matka, głuchy w Dekapolu, cztery tysiące nakarmionych. Ewangelia pokazywała w scenach to, że poganie mają miejsce przy jednym stole z Żydami.

„Nie pamiętacie?”: uczniowie w łodzi z jednym bochenkiem

Wszystko to prowadzi do sceny, w której Marek robi coś ironicznego. Zaraz po drugim rozmnożeniu uczniowie wsiadają do łodzi i zauważają, że mają ze sobą tylko jeden bochenek. Jezus ostrzega ich przed zakwasem faryzeuszy i Heroda, a oni myślą, że chodzi o brak chleba. Jezus odpowiada im serią pytań:

Czemu rozmawiacie o tym, że nie macie chleba? Jeszcze nie pojmujecie i nie rozumiecie? Jeszcze wasze serce jest odrętwiałe? Macie oczy, a nie widzicie, i macie uszy, a nie słyszycie? I nie pamiętacie? Gdy łamałem tych pięć chlebów dla pięciu tysięcy ludzi, ile pełnych koszy kawałków zebraliście? Odpowiedzieli mu: Dwanaście. A gdy łamałem tych siedem chlebów dla czterech tysięcy ludzi, ile pełnych koszy kawałków zebraliście? A oni odpowiedzieli: Siedem. I zapytał ich: Jakże więc nie rozumiecie?

Zestaw to z kobietą z Tyru. Ona usłyszała jedno zdanie i zrozumiała, kim jest Jezus. Uczniowie widzieli dwa rozmnożenia chleba i panikują o jeden bochenek. Dla mnie to najlepiej znany z życia fragment: Bóg coś zrobił w moim życiu, odpowiedział na modlitwę, a następnego dnia znowu jestem przejęty, jak sobie poradzę. Zamiast modlić się z oczekiwaniem, bo już mam z Nim swoją historię, zaczynam od nowa. I to nie jest odosobniony przypadek.

Pytanie „macie oczy, a nie widzicie?” Marek zaraz rozwija w kolejnej scenie, bo uzdrowienie ślepca z Betsaidy przebiega w dwóch etapach. O tym piszę w tekście Uzdrowienie niewidomego z Betsaidy.

Warto zapamiętać

  • Kobieta syrofenicka nie wygrała sporu z Jezusem. Weszła w obraz, który On podał, i pokazała, że jest w nim miejsce także dla niej.
  • W zdaniu „niech najpierw nasycą się dzieci” kluczowe jest słowo „najpierw”. Jezus nie mówi „tylko”.
  • Szczenięta z tej sceny to nie bezpańskie psy, tylko małe zwierzęta domowe pod stołem.
  • Ona nie mówi „zrób coś”, jak do czarodzieja. Mówi w gruncie rzeczy: wiem, kim jesteś.
  • Odrobinka Jezusa wystarcza na sytuację, która jest poza zasięgiem kogokolwiek.
  • Prosiła o okruszek, a kilka scen później poganie jedli do syta.
  • Na liście rzeczy, które kalają człowieka, nie ma „tamtych ludzi”. Jezus wskazuje serce.

Co z tego dla mnie dzisiaj

Po pierwsze, przychodź do Jezusa z tym, co masz, nawet jeśli to jest tylko okruszek wiary. Ta kobieta nie miała przywilejów, nie miała argumentów, miała tylko chore dziecko i zaufanie. Nie potrzebujesz poukładanej teologii ani czystego życiorysu, żeby powiedzieć: „Tak, Panie”.

Po drugie, sprawdź, gdzie szukasz winnych. Dziś bardzo łatwo wskazać problem w kimś innym, w jakiejś grupie, w mediach, w „tamtych”. A Jezus mówi, że to zaczyna się w sercu, i ten rachunek sumienia dotyczy każdego z nas, także tradycji, w której wyrosłeś. Przy każdym zwyczaju, który cenisz, warto zapytać, czy pomaga ci wypełniać wolę Bożą, a nie tylko ładnie wyglądać. W odcinku 290 mówię, że jeśli moje życie z Bogiem nie pomaga innym, to coś jest nie tak.

Po trzecie, pamiętaj, co Bóg już zrobił. Jeśli odpowiedział na twoją modlitwę, to ta historia nie znika następnego dnia. Przy kolejnym problemie możesz zacząć nie od paniki, ale od przypomnienia sobie: ja już z Nim coś przeżyłem, nie jestem w tej łodzi pierwszy raz. Uczniowie mieli kosze z resztkami i zapomnieli. Ty możesz zapamiętać.

Posłuchaj w podcaście

Jeśli chcesz przeczytać te sceny po kolei, razem z całą Ewangelią Marka, zajrzyj do planu czytania Biblii w rok.

Fragmenty Pisma Świętego pochodzą z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (Fundacja Wrota Nadziei, licencja CC BY-ND 4.0).