Mojżesz: kim był, historia i co z niej wynika dziś

Mojżesz był prorokiem i przywódcą, który wyprowadził Izraelitów z niewoli w Egipcie, na górze Synaj przyjął od Boga prawo i prowadził lud przez pustynię aż na próg ziemi obiecanej. Jeśli pytasz, kim był Mojżesz, moja najkrótsza odpowiedź brzmi tak: był zwykłym człowiekiem, pełnym wymówek i słabości, którego Bóg wybrał, żeby wyprowadzić ludzi z niewoli. Mojżesz jest głównym bohaterem czterech kolejnych ksiąg: Księgi Wyjścia, Księgi Kapłańskiej, Księgi Liczb i Księgi Powtórzonego Prawa. Tradycja przypisuje mu też autorstwo całego Pięcioksięgu, czyli pierwszych pięciu ksiąg Biblii, i stąd wzięła się nazwa Prawo Mojżesza.

W tej historii najbardziej lubię to, że nikt nie stawia tu Mojżeszowi pomnika. Mamy faceta, który się boi, wścieka i czasem ma wszystkiego serdecznie dość, a Bóg mimo to go nie skreśla.

Kim był Mojżesz? Mojżesz w Biblii

W jednym życiu Mojżesz przeszedł przez kilka zupełnie różnych światów. Urodził się jako Hebrajczyk w czasach, gdy jego lud był w Egipcie niewolnikami, wychował się w pałacu faraona, potem uciekał jako zabójca, a na starość pasł owce na pustyni. Szczepan, jeden z pierwszych chrześcijan, mówi o nim w Dziejach Apostolskich, że wyuczono go całej mądrości egipskiej i że był „potężny w słowach i czynach” Dz 7,22. A z drugiej strony Księga Liczb nazywa go człowiekiem bardzo pokornym Lb 12,3, więc mamy kogoś wykształconego i silnego, a jednocześnie pokornego.

Dla Izraelitów był przede wszystkim pośrednikiem, czyli kimś, kto stał między nimi a Bogiem. Gdy lud zobaczył gromy i dymiącą górę, przestraszył się i poprosił Mojżesza: „Ty mów do nas, a będziemy słuchać, ale niech Bóg do nas nie mówi” Wj 20,19. Sam Mojżesz rozmawiał z Bogiem „twarzą w twarz, jak człowiek rozmawia ze swoim przyjacielem” Wj 33,11, a Księga Powtórzonego Prawa podsumowuje to zdaniem, że nie powstał już w Izraelu prorok równy Mojżeszowi Pwt 34,10.

Historia Mojżesza: od koszyka w Nilu do krzewu gorejącego

Wszystko zaczyna się od rozkazu faraona, żeby każdego nowo narodzonego syna Hebrajczyków wrzucać do rzeki Wj 1,22. Matka Mojżesza ukrywała go przez trzy miesiące, a kiedy nie dało się już dłużej, włożyła go do koszyka z sitowia i ułożyła między trzcinami nad brzegiem Wj 2,1-3. Znalazła go córka faraona i wzięła za syna, a imię Mojżesz dostał dlatego, że, jak sama mówiła, wyciągnęła go z wody Wj 2,10. W odcinku Najważniejsze pytanie zwracam uwagę na to, że większość jego rówieśników w tym czasie zginęła, a on nie tylko przeżył, ale jeszcze trafił do pałacu. Mógł się kiedyś zastanawiać: dlaczego akurat ja? I nie sądzę, żeby to był przypadek.

Pałac nie zrobił jednak z niego Egipcjanina. Gdy zobaczył, jak Egipcjanin bije jednego z Hebrajczyków, rozejrzał się, sprawdził, czy nikt nie patrzy, zabił go i ukrył w piasku Wj 2,11-12. Okazało się, że ktoś jednak widział, i kiedy sprawa doszła do faraona, Mojżesz uciekł do Midianu Wj 2,15. Tam ożenił się z Seforą, urodził mu się syn Gerszom, a on sam pasł stado swojego teścia Wj 3,1. W odcinku Jak można dojść do miejsca, z którego nie ma odwrotu przypominam, jak do tego doszło: Mojżesz zabił człowieka i z całego pałacowego życia została mu tylko ucieczka na pustynię.

I wtedy, w zwykły, pewnie zupełnie nudny dzień przy owcach, Mojżesz widzi krzew, który płonie, a mimo to się nie spala Wj 3,2. Bóg posyła go do faraona i zaczyna się rozmowa, w której Mojżesz robi wszystko, co może, żeby się wykręcić: kim ja jestem, nikt mi nie uwierzy, nie jestem wymowny, poślij kogoś innego. Najciekawsze jest dla mnie w tej rozmowie pytanie o imię. Mojżesz pyta, co ma odpowiedzieć Izraelitom, kiedy zapytają, kto go przysłał, i słyszy: „JESTEM, KTÓRY JESTEM” Wj 3,14.

Potem pada pytanie, które według mnie naprawdę warto zapamiętać: „Co masz w swojej ręce?” Wj 4,2. Mojżesz miał laskę pasterza i w odcinku mówię, że ta laska oznaczała dla niego trzy rzeczy: jego tożsamość, bo był pasterzem, jego źródło utrzymania, bo z owiec żył, i jego wpływ. Bóg nie pyta o to dlatego, że czegoś nie widzi. Pyta po to, żeby Mojżesz zastanowił się nad tym, co już otrzymał, i pozwolił Bogu zrobić z tym coś, czego sam nigdy by nie zrobił.

Plagi egipskie i przejście przez morze

Dalej jest to, co wszyscy kojarzą, czyli Mojżesz i jego brat Aaron przed faraonem i dziesięć plag. W odcinku z dnia 20 podkreślam, że plagi nie były przypadkowe: Egipt miał boga prawie od wszystkiego, a każda plaga uderzała w coś, co Egipcjanie czcili. Zatrzymuję się tam też przy pytaniu, które wiele osób uwiera, czyli dlaczego Bóg zatwardził serce faraona. Moim zdaniem Bóg dał mu bardzo wiele szans, a faraon sam wielokrotnie zatwardzał swoje serce i nie skorzystał z żadnej z nich.

Ostatnia plaga to śmierć pierworodnych w Egipcie Wj 12,29-30. Dopiero po niej faraon wezwał Mojżesza i kazał Izraelitom odejść Wj 12,31. To jest początek święta Paschy, a w odcinku Jak Bóg rozprawił się ze złem pokazuję, jak ta scena wraca w śmierci Jezusa.

Potem faraon znów zmienia zdanie i rusza za nimi w pogoń. Izraelici stoją przed morzem, z tyłu goni ich egipskie wojsko, a oni mówią do Mojżesza, że lepiej było zostać w Egipcie. Jego odpowiedź jest bardzo konkretna: „PAN będzie za was walczył, a wy będziecie milczeć” Wj 14,13-14. I wtedy wody rozstąpiły się i stanęły jak mur po prawej i po lewej stronie Wj 14,21-22. O tym, że czasem wiara polega właśnie na tym, żeby zamilknąć i zaufać, opowiadam w odcinku Co zrobić, kiedy nie widzisz wyjścia.

Dziesięć przykazań i góra Synaj

Po wyjściu z Egiptu lud trafia pod górę Synaj. Mojżesz wchodzi na górę i dostaje od Boga prawo, a jego początkiem jest to, co znamy jako dziesięć przykazań. I zobacz, od czego to się zaczyna: „Ja jestem PAN, twój Bóg, który cię wyprowadził z ziemi Egiptu, z domu niewoli” Wj 20,2. Dopiero potem Bóg mówi, czego od nich chce, czyli najpierw ich wyzwolił, a dopiero potem dał im zasady.

W odcinku Jak zadbać o zdrowe relacje czytam całą pełną wersję przykazań i patrzę na każde z nich jak na zasadę: pierwszeństwa Boga, czystej relacji z Nim, szacunku, odpoczynku, szczerości czy zadowolenia z tego, co mam. Przypominam też, jak Jezus streścił całe prawo w dwóch zdaniach, czyli w miłości do Boga i do bliźniego Mt 22,37-39. Więcej o tym, jak Jezus pogłębia przykazania, znajdziesz w tekście o Ewangelii św. Mateusza.

Na Synaju nie obyło się bez dramatu. Gdy Mojżesz zbyt długo nie wracał z góry, lud zażądał od Aarona, żeby zrobił im bogów Wj 32,1, a Mojżesz po zejściu rzucił tablice i je stłukł Wj 32,19. Wcześniej jednak, jeszcze na górze, prosił Boga, żeby nie niszczył ludu Wj 32,11-14. Taki właśnie był: porywczy, a jednocześnie był pośrednikiem, który stawał w obronie tych samych ludzi, którzy go zawiedli.

Mojżesz miał też swój zwyczaj, o którym łatwo zapomnieć: rozbijał namiot poza obozem i tam spotykał się z Bogiem Wj 33,7. Mówię o tym w odcinku Jak codziennie odkrywać wiarę, bo obóz był głośny, a Mojżesz świadomie z niego wychodził, żeby usłyszeć Boga. To bardzo prosty sposób na to, żeby wiara nie była dziełem przypadku.

Mojżesz na pustyni: zmęczony przywódca

W Księdze Liczb widać, jak ciężka była to robota. Lud znów narzeka, tym razem na to, że nie ma mięsa, a Mojżesz mówi do Boga:

Nie mogę sam znosić całego tego ludu, gdyż jest dla mnie zbyt ciężki. A jeśli tak ze mną postępujesz, to raczej zabij mnie, proszę, jeśli znalazłem łaskę w twoich oczach, abym nie patrzył na swoją niedolę.

Człowiek, który na własne oczy widział rozstępujące się morze, prosi o śmierć, bo po prostu nie daje już rady. W odcinku Jakich ludzi potrzebujemy w naszym życiu zwracam uwagę na to, że wcześniej Mojżesz posłuchał dobrej rady swojego teścia Jetra i wyznaczył sędziów, którzy mieli rozstrzygać drobniejsze sprawy Wj 18,24-25. Rada była mądra, ale nie rozwiązała problemu. Dopiero gdy Bóg kazał zebrać siedemdziesięciu starszych i obiecał dać im z ducha, który był na Mojżeszu, ciężar naprawdę został rozłożony Lb 11,16-17. Czyli nie wystarczą sami porządni ludzie, bo potrzebni są tacy, którzy żyją blisko Boga.

Dlaczego Mojżesz nie wszedł do ziemi obiecanej

To pytanie zadaje sobie bardzo wiele osób. Lud znowu nie ma wody, Bóg każe Mojżeszowi przemówić do skały, a on zamiast tego woła do ludzi i uderza w skałę laską, i to dwa razy Lb 20,8-11. Wyrok brzmi: nie wprowadzicie tego zgromadzenia do ziemi, którą im daję Lb 20,12. I wiem, że może ci się to wydawać przesadnie surowe, bo przecież chodzi tylko o to, czy mówić, czy uderzyć. W odcinku Dlaczego Mojżesz nie mógł wejść do Ziemi Obiecanej mówię jednak, że według mnie nie chodziło o technikę uderzenia w skałę. Mojżesz chciał pokazać ludziom, że to on się o nich zatroszczy, a przecież to nie on ich wyprowadził. Dorzucam tam też własną myśl, której nikomu nie narzucam: czy ta kara nie była w gruncie rzeczy ratunkiem dla Mojżesza przed nim samym? Gdyby wprowadził lud do ziemi obiecanej, mógłby uznać, że to wszystko jego zasługa.

Mimo to Mojżesz nadal myślał o ludziach. Poprosił Boga o kogoś, kto poprowadzi lud dalej, żeby nie był „jak owce, które nie mają pasterza” Lb 27,17. Bóg wskazał Jozuego, a o tym, dlaczego właśnie jego, opowiadam w odcinku Dlaczego Jozue został następcą Mojżesza.

Ostatnie słowa i śmierć Mojżesza

Księga Powtórzonego Prawa to przemowy Mojżesza tuż przed wejściem ludu do ziemi, trochę jak słowa trenera przed ważnym meczem. W odcinku O co chodzi w Księdze Powtórzonego Prawa zwracam uwagę na trzy słowa, które wracają tam najczęściej: miłość, błogosławieństwo i radość. Pada tam też zdanie, które w judaizmie jest najważniejszą modlitwą: „Słuchaj, Izraelu! PAN, nasz Bóg, PAN [jest] jeden” Pwt 6,4. Rozbieram je na części w odcinku Najważniejsze przykazanie. A pod koniec Mojżesz stawia ludzi przed wyborem i mówi: „Wybierz więc życie, abyś żył” Pwt 30,19.

Na samym końcu wchodzi na górę Nebo i patrzy na ziemię, której nie dotknie:

Pozwoliłem ci ją zobaczyć na własne oczy, ale do niej nie wejdziesz. Tam właśnie umarł Mojżesz, sługa PANA, w ziemi Moabu, według słowa PANA.

Nikt nie zna jego grobu aż po dziś dzień Pwt 34,6. Miał sto dwadzieścia lat, a jego wzrok wciąż nie był przyćmiony Pwt 34,7. Izraelici opłakiwali go przez trzydzieści dni, a potem Jozue przejął jego miejsce Pwt 34,8-9. Pięcioksiąg kończy się więc smutno, bo Izrael zostaje na progu ziemi, do której szedł przez całą pustynię. W odcinku Bóg zawsze dotrzymuje słowa mówię, że cały ten tekst pokazuje jedno: człowiek zawodzi, ale Bóg dotrzymuje obietnic, które złożył Abrahamowi. A jak Izraelici w ogóle znaleźli się w Egipcie, wyjaśnia Księga Rodzaju.

Co z tego dla mnie dzisiaj

Zapytaj siebie: co mam w ręku? Chodzi o twoją tożsamość, pracę, wpływ, talenty, a nawet o to, gdzie się urodziłeś. Nic z tego nie dostałeś przypadkiem, więc warto uczciwie zapytać: co zrobię z tym, co mi powierzono?

Zaplanuj swój namiot. Mojżesz miał zwyczaj wychodzić z obozu, żeby spotkać się z Bogiem. W odcinku mówię, że z czasem dla Boga jest jak ze spotkaniem ze znajomym: jeśli czegoś nie ma w kalendarzu, to się po prostu nie wydarzy. Opowiadam tam też, jak to wtedy wyglądało u mnie: rano kawa, fotel i chwila na Pismo Święte, zanim dom i telefony się obudzą.

Nie dźwigaj wszystkiego sam. Nawet Mojżesz miał dość i prosił Boga o śmierć. Szukaj więc ludzi, którzy są blisko Boga i mogą dźwigać z tobą ciężar, bo to jest dużo lepsze niż samotne bohaterstwo.

Nie przypisuj sobie Bożej roboty. Mojżesz był wybitnym przywódcą, a mimo to potknął się właśnie w tym miejscu. Jeśli Bóg przez ciebie coś robi, dziękuj za to i pamiętaj, kto naprawdę za tym stoi.

Posłuchaj w podcaście

Dzień 19 · Księga Wyjścia 4-6Najważniejsze pytanieMojżesz, krzew gorejący i pytanie „co masz w ręku?”.

Dzień 20 · Księga Wyjścia 7-9Jak można dojść do miejsca, z którego nie ma odwrotuPlagi egipskie i zatwardzone serce faraona.

Dzień 22 · Księga Wyjścia 13-15Co zrobić, gdy nie widzisz wyjściaPrzejście przez morze i wiara, która czasem ma milczeć.

Dzień 24 · Księga Wyjścia 19-21Jak zadbać o zdrowe relacjeDziesięć przykazań jako zasady dla lepszych relacji.

Dzień 29 · Księga Wyjścia 33-35Jak codziennie odkrywać wiaręNamiot Mojżesza i zwyczaj spotykania się z Bogiem.

Dzień 47 · Księga Liczb 11-13Jakich ludzi potrzebujemy w naszym życiuZmęczony Mojżesz, rada Jetra i siedemdziesięciu starszych.

Dzień 50 · Księga Liczb 18-20Dlaczego Mojżesz nie mógł wejść do Ziemi ObiecanejSkała, wyrok i myśl, że to mógł być ratunek.

Dzień 53 · Księga Liczb 26-27Dlaczego Jozue został następcą MojżeszaCztery cechy człowieka, który przejął po nim pałeczkę.

Pozostałe odcinki o czasach Mojżesza znajdziesz na liście odcinków o Księdze Wyjścia.

Jeśli chcesz przeczytać historię Mojżesza od początku do końca, zajrzyj do planu czytania Biblii.

Pierwsza wersja tego artykułu była inspirowana tekstem z OverviewBible. Obecna wersja powstała po naszej redakcji i została rozbudowana o treści z podcastu. Fragmenty Pisma Świętego pochodzą z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (Fundacja Wrota Nadziei, licencja CC BY-ND 4.0).