Blog

Kol 4: ludzie z końca listu do Kolosan i ich dalsze losy

Jacek Obolewicz · aktualizacja 26 października 2026 · 14 min czytania

W tym artykule

Marek: od kłótni Pawła z Barnabą do polecenia kościołom
Demas i Łukasz: jeden odszedł, drugi został do końca
Tychik i Onezym: ludzie, którzy przynieśli list do Kolosów
Nimfas i kościół, który spotykał się w jego domu
List z Laodycei, którego nie mamy
Archip i polecenie, żeby dokończył swoją posługę
Warto zapamiętać
Co z tego dla mnie dzisiaj
Posłuchaj w podcaście

Kol 4, czyli ostatni rozdział Listu do Kolosan, kończy się długą listą imion: Tychik, Onezym, Arystarch, Marek, Jezus zwany Justusem, Epafras, Łukasz, Demas, Nimfas i Archip. Większość z nas po prostu je przewija, bo wygląda to jak pozdrowienia doklejone na końcu, takie „pozdrów ciocię i wujka”. A ja chciałbym ci pokazać, że to wcale nie jest dodatek. To jest coś w rodzaju zdjęcia grupowego ludzi, dzięki którym Ewangelia w ogóle szła przez świat. Przez trzy rozdziały apostoł Paweł pisze o Chrystusie jako Panu wszystkiego, a na końcu mówi w praktyce tak: a teraz pokażę wam konkretnych ludzi, którzy to Królestwo niosą dalej.

I zobacz, że dla Kolosan, czyli dla wspólnoty wierzących w Kolosach, małym mieście w Azji Mniejszej, na terenie dzisiejszej Turcji, to nie były imiona z przypisu. Ten list był im czytany na głos, przy wszystkich, i przy każdym imieniu ktoś w pokoju najpewniej kiwał głową, bo znał tego człowieka osobiście.

My patrzymy na to zdjęcie z zupełnie innej strony. Wiemy z innych miejsc Pisma Świętego, co stanie się z niektórymi z tych ludzi kilka lat później, i właśnie dlatego warto się przy nim zatrzymać. O całym liście piszę w osobnym artykule o Liście do Kolosan. O Epafrasie, który przyniósł Kolosanom Ewangelię i o którym Paweł mówi, że jest „zawsze o to walczący za was w modlitwach” , też jest osobny tekst: Epafras. Tutaj zajmijmy się wszystkimi pozostałymi.

Marek: od kłótni Pawła z Barnabą do polecenia kościołom

Zacznijmy od Marka. Paweł pisze: „Pozdrawia was Arystarch, mój współwięzień, i Marek, siostrzeniec Barnaby (co do którego otrzymaliście polecenie: Przyjmijcie go, jeśli do was przybędzie)” . Łatwo to przeczytać i pójść dalej, ale historię tego człowieka znamy z Dziejów Apostolskich i wcale nie była gładka.

Barnaba, wujek Marka, wyruszył razem z Pawłem w pierwszą wielką podróż misyjną, a Marka zabrali jako pomocnika. W pewnym momencie Jan zwany Markiem, bo tak nazywają go Dzieje, odłączył się od nich i wrócił do Jerozolimy . Nie wiemy dlaczego. Kiedy przyszło do planowania kolejnej podróży, Barnaba chciał go znowu zabrać, a Paweł się na to nie zgodził:

Barnaba chciał również wziąć ze sobą Jana, zwanego Markiem. Ale Paweł nie chciał zabrać ze sobą tego, który odszedł od nich w Pamfilii i nie uczestniczył z nimi w tej pracy. I doszło [między nimi] do ostrej kłótni, tak że się rozdzielili: Barnaba wziął ze sobą Marka i popłynął na Cypr;

To jest jeden z największych konfliktów między ludźmi, jakie Nowy Testament w ogóle opisuje. Dwóch ludzi, którzy razem głosili Ewangelię, rozchodzi się z powodu trzeciego człowieka. Czytamy ten fragment w dniu 322, razem ze sporem o to, czy poganie, którzy uwierzyli, muszą przyjąć obrzezanie, i widać, że Kościół od początku nie był grzecznym klubem ludzi, którzy zawsze się zgadzają.

A teraz zobacz, co dzieje się w Kol 4. Po latach ten sam Marek jest obok Pawła, a Paweł poleca go kościołom. Nie pisze „ten, który kiedyś nas zawiódł”, tylko „przyjmijcie go”. To jest mała historia pojednania, schowana w czymś, co wygląda jak przypis. A z ostatniego listu Pawła, czyli z Drugiego Listu do Tymoteusza, wiemy, że Paweł prosi Tymoteusza: „Weź Marka i przyprowadź ze sobą, bo jest mi bardzo przydatny do służby” . Czyli człowiek, którego Paweł kiedyś nie chciał zabrać w podróż, pod koniec jego życia staje się kimś „bardzo przydatnym”.

Tradycja łączy tego Marka z Ewangelią wg św. Marka. Nie mam sposobu, żeby to sprawdzić, ale podoba mi się myśl, że jedna z czterech Ewangelii mogła wyjść spod ręki człowieka, przez którego kiedyś rozpadła się para apostołów, a który potem dostał drugą szansę.

W tym samym zdaniu Paweł wymienia jeszcze Arystarcha, swojego współwięźnia, czyli kogoś, kto dzielił z nim niewolę, a zaraz potem Jezusa zwanego Justusem, o którym poza tym jednym zdaniem Biblia nic więcej nie mówi. O nich i o Marku pisze, że są „z obrzezania”, czyli są Żydami, i że to jego „jedyni współpracownicy dla królestwa Bożego”, którzy „stali się dla mnie pociechą” . Czuć w tym zdaniu pewną samotność.

Demas i Łukasz: jeden odszedł, drugi został do końca

Kilka wersetów dalej Paweł pisze bardzo krótko: „Pozdrawia was Łukasz, umiłowany lekarz, i Demas” . Na tym zdjęciu grupowym stoją obok siebie i nic, ale to naprawdę nic, nie zdradza, że ich drogi się rozejdą.

Demas był w tym czasie pełnoprawną częścią ekipy. W Liście do Filemona, napisanym najpewniej w tym samym czasie co List do Kolosan, Paweł wymienia go wprost wśród swoich współpracowników, obok Marka, Arystarcha i Łukasza .

A teraz przeskoczmy kilka lat do przodu. Kiedy Paweł pisze swój ostatni list, siedzi w więzieniu i wie, że już z niego nie wyjdzie. Prosi Tymoteusza, żeby przyjechał do niego szybko, i dodaje:

Demas bowiem mnie opuścił, umiłowawszy ten świat, i udał się do Tesaloniki, Krescens do Galacji, Tytus do Dalmacji; Tylko Łukasz jest ze mną.

Demas, który w Kol 4 stoi obok Pawła, później go opuszcza, a Łukasz zostaje do końca. My znamy ten spoiler, którego pierwsi czytelnicy nie mogli znać, więc to zwykłe pozdrowienie robi się trochę smutne. On jeszcze tu jest i jeszcze wszystko wygląda dobrze.

Biblia nie mówi, co dokładnie stało się z Demasem ani jak potoczyło się jego życie, i ja nie będę tego zgadywał. Zostaje natomiast ostrzeżenie, które nie dotyczy kogoś obcego: na zdjęciu grupowym nie widać, kto za kilka lat zostanie, a kto odejdzie. I to nie tylko w cudzym życiu, ale też w moim i w twoim.

Łukasz, o którym Paweł mówi „umiłowany lekarz”, jest z kolei obrazem wierności bez fajerwerków. To człowiek, który po prostu jest. Tradycja przypisuje mu Ewangelię wg św. Łukasza i Dzieje Apostolskie. O wytrwałości i o tym, jak wygląda dobiegnięcie do mety, opowiadam w dniu 350, kiedy czytamy właśnie ten ostatni list Pawła.

Tychik i Onezym: ludzie, którzy przynieśli list do Kolosów

Wróćmy na początek listy. Paweł posyła do Kolosów dwóch ludzi. Pierwszy to Tychik, „umiłowany brat, wierny sługa i współsługa w Panu”, a razem z nim idzie Onezym, którego Paweł nazywa „wiernym i umiłowanym bratem, który pochodzi spośród was” . Poczty w naszym rozumieniu wtedy nie było, więc list ktoś musiał po prostu zanieść, i najpewniej to właśnie ci dwaj przynieśli go do Kolosów.

Zwróć uwagę, jak Paweł ich przedstawia. Nie podaje majątku, pozycji ani funkcji. Podaje relacje: brat, umiłowany, wierny, współsługa. To jest bardzo w duchu całego listu, który mówi o tym, kim jesteśmy w Chrystusie, a nie o tym, kim jesteśmy w oczach świata.

Przy Onezymie ma to jeszcze dodatkową wagę. To najpewniej ten sam Onezym, o którym czytamy w krótkim Liście do Filemona. Był zbiegłym niewolnikiem, czyli człowiekiem, który uciekł od swojego pana, a potem spotkał Pawła i został chrześcijaninem. Paweł odsyła go z powrotem do pana, czyli do Filemona, i prosi, żeby przyjął go „już nie jako sługę, lecz więcej niż sługę, [jako] brata umiłowanego” . Według ówczesnego prawa niewolnik, który uciekł, mógł za to zapłacić bardzo wysoką cenę. Opowiadam o tym szerzej w dniu 351.

I teraz zobacz, co dzieje się w Kol 4. Ten sam człowiek wraca do swojego miasta, gdzie wszyscy wiedzą, kim był i co zrobił. A Paweł mówi do całego kościoła: to jest wierny i umiłowany brat, jeden z was. Nie „uciekinier”, nie „niewolnik Filemona”, tylko brat.

To zresztą nie przypadek, że w Liście do Filemona pojawia się też Archip i „kościół, który jest w twoim domu” . Wszystko wskazuje na to, że to ten sam krąg ludzi. Kolosy były małym miastem, a Ewangelia szła tam przez ludzi, którzy znali się po imieniu.

Nimfas i kościół, który spotykał się w jego domu

Kolejne zdanie brzmi tak: „Pozdrówcie braci w Laodycei i Nimfasa oraz kościół, który jest w jego domu” . Laodycea była sąsiednim, ważniejszym miastem. O samym Nimfasie wiemy tylko tyle, ile jest w tym jednym zdaniu: że w jego domu spotykał się kościół.

Kiedy dziś słyszymy słowo „kościół”, to najczęściej myślimy o budynku z wieżą i o parafii. A tutaj nie ma żadnego budynku. Pierwsi chrześcijanie nie mieli jeszcze budynków kościelnych w naszym rozumieniu. Kościół to byli ludzie, którzy spotykali się w czyimś domu, przy stole, modlili się, słuchali czytanych listów i po prostu żyli ze sobą na co dzień. Czyli kościół w domu to nie był jakiś specjalny program, tylko zwykła rzeczywistość tamtych ludzi.

Tu wrócę do czegoś, co mnie samego kiedyś zaskoczyło. Byłem na spotkaniu, które nazywało się właśnie kościołem w domu. Był tam gość, który przygotował temat, opowiedział go, a potem zadawał pytania z oczywistymi odpowiedziami. I tyle. Pomyślałem sobie: co wy właściwie robicie inaczej? Nie chodzicie na nabożeństwo, luz, ale robicie dokładnie to samo, tylko w salonie. A Nowy Testament pokazuje zupełnie inne życie.

Dlatego to zdanie o Nimfasie czytam razem z rozdziałem trzecim, gdzie Paweł pisze o cierpliwości i o znoszeniu jedni drugich. Wspólnota, która spotyka się w domu, to nie jest kółko dyskusyjne z kawą. To są ludzie, którzy mogą się nawzajem zranić, bo naprawdę są obecni w swoim życiu i muszą się ze sobą dogadać. I właśnie tam Ewangelia zaczyna być prawdziwa.

List z Laodycei, którego nie mamy

Zaraz potem Paweł pisze: „A gdy ten list zostanie u was przeczytany, dopilnujcie, aby przeczytano go także w kościele w Laodycei, a wy abyście przeczytali ten z Laodycei” . Wynika z tego, że istniał jakiś list „z Laodycei”, którego w naszym Nowym Testamencie nie ma. Pewnie od razu chcesz zapytać: to co to był za list? Hipotez było sporo: zaginiony list, któryś z innych listów Pawła albo jeszcze coś innego. Uczciwa odpowiedź brzmi: nie wiemy. I moim zdaniem nie warto budować wokół tego teorii spiskowych. Mówię o tym wprost w odcinku o Liście do Kolosan: Paweł pisał więcej, niż zachowało się w Nowym Testamencie, a pierwsze wspólnoty zachowały te listy, które uznały za najbardziej wiarygodne, potrzebne i natchnione przez Boga.

Ciekawsze jest to, co ten werset pokazuje. Listy Pawła od początku nie były prywatną korespondencją chowaną do szuflady. List jedzie z Kolosów do Laodycei i z powrotem, ktoś czyta go na głos, ktoś przepisuje, ktoś przekazuje dalej. Nie ma żadnych serwerów, żadnego wydawnictwa, żadnego „kup komentarz biblijny w księgarni”. A ten list dalej istnieje, po prawie dwóch tysiącach lat, i ty go dzisiaj czytasz. To jest bardzo organiczne i bardzo ludzkie, a nie jak projekt zaplanowany w biurze.

Archip i polecenie, żeby dokończył swoją posługę

Na samym końcu jest zdanie, które lubię w tym rozdziale najbardziej: „Powiedzcie też Archipowi: Uważaj, abyś wypełnił posługę, którą przyjąłeś w Panu” . To najpewniej ten sam Archip, którego Paweł w Liście do Filemona nazywa „naszym współbojownikiem”. Jaką służbę pełnił we wspólnocie, tego nie wiemy.

Zobacz, jak to wygląda na tle całego listu. Paweł pisze o Chrystusie, przez którego powstało wszystko, który jest głową Kościoła i który przez krzyż wszystko pojednał. I nagle, po tej kosmicznej skali, list kończy się jednym konkretnym człowiekiem, któremu trzeba powiedzieć: dokończ to, co dostałeś.

Nie wiemy, co wtedy przeżywał Archip. Może był zniechęcony, może coś zaniedbał, a może po prostu potrzebował zachęty. Wiemy tylko, że Paweł uznał, że trzeba mu to powiedzieć publicznie, przy wszystkich. I to jest dla mnie bardzo ludzkie. Chrystus, który rządzi całym wszechświatem, chce, żeby jeden człowiek w małym mieście nie odpuścił swojego zwykłego zadania.

Warto zapamiętać

Koniec listu do Kolosan to zdjęcie grupowe ludzi, przez których Ewangelia szła od miasta do miasta.
Marek był kiedyś powodem ostrej kłótni Pawła z Barnabą, a po latach Paweł nazywa go „bardzo przydatnym do służby”.
Demas stoi tu jeszcze obok Pawła, a później odchodzi. Na zdjęciu grupowym nie widać, kto zostanie.
Tychika i Onezyma Paweł przedstawia przez relacje: brat, umiłowany, współsługa. Nie przez status.
Kościół w domu Nimfasa to wspólnota bez budynków, w której ludzie naprawdę mogą się zranić i naprawdę się znoszą.
Listy krążyły z miasta do miasta bez serwerów i wydawnictw, a ten jeden przetrwał prawie dwa tysiące lat.
Po kosmicznej wizji Chrystusa list kończy się jednym zdaniem do Archipa: dokończ.

Co z tego dla mnie dzisiaj

Po pierwsze, nikt nie jest „tylko pozdrowieniem”. Duża część historii Kościoła dzieje się dzięki ludziom, o których mało kto wie: dzięki komuś, kto zaniesie list, komuś, kto się modli, komuś, kto otworzy swój dom. Królestwo Boże porusza się dzięki zwykłym ludziom, a nie tylko dzięki wielkim wydarzeniom. Pytanie, które możesz sobie zadać, brzmi tak: czyje imię Paweł wpisałby na końcu listu do mojej wspólnoty i za co?

Po drugie, historia Marka to zaproszenie do drugiej szansy, i to w obie strony. Jeśli ktoś mnie kiedyś zawiódł, nie muszę na zawsze zostawać przy tym jednym zdaniu o nim. A jeśli to ja kogoś zawiodłem, nie jestem skazany na rolę „tego, który odszedł z wyprawy”. Paweł i Barnaba pokłócili się naprawdę ostro, a mimo to ta historia nie skończyła się na kłótni.

Po trzecie, Demas. Nie chodzi o to, żeby się go bać, tylko żeby uczciwie się zastanowić, co ja dziś naprawdę kocham: „ten świat” czy ludzi i sprawę, w którą kiedyś wszedłem. I po czwarte, Archip. Każdy z nas dostał coś, co trzeba dokończyć. Nawet jeśli to zwykła, niewidoczna służba, o której nikt nigdy nie napisze, to jej brak na tym wielkim zdjęciu byłby jednak widoczny.