Dzieje Apostolskie: o czym są, streszczenie i jak je czytać

Dzieje Apostolskie to druga część dzieła św. Łukasza i opowieść o tym, co wydarzyło się po wniebowstąpieniu Jezusa: jak garstka uczniów, napełniona Duchem Świętym, wychodzi z jednego domu w Jerozolimie i w ciągu kilkudziesięciu lat dociera z dobrą nowiną aż do Rzymu. Jeśli więc pytasz, o czym są Dzieje Apostolskie, to moja odpowiedź brzmi tak: o Jezusie, który po swoim odejściu dalej prowadzi własną historię, teraz przez zwykłych ludzi i przez Ducha Świętego.

Dla mnie to jest księga, która mocno wpłynęła na moją drogę wiary. Jako młody chłopak byłem lektorem i ministrantem, ale poza niedzielną Mszą nie znałem żadnej innej formy wiary. Pewien znajomy opowiedział mi wtedy o swojej wspólnocie, która stara się żyć tak, jak pierwszy Kościół opisany w Dziejach Apostolskich. I pamiętam, że pomyślałem sobie: skoro tak jest w Biblii, a ja o tym nie wiedziałem, to co jeszcze mi umknęło?

Dzieje Apostolskie: o czym są i kto je napisał

Księga zaczyna się dokładnie tam, gdzie kończy się Ewangelia Łukasza, i tak jak Ewangelia jest zaadresowana do niejakiego Teofila Dz 1,1-2. Czyli Łukasz pisze właściwie jedno dzieło w dwóch tomach: najpierw o Jezusie, potem o Jego uczniach. Dzieje obejmują mniej więcej trzydzieści pięć lat historii pierwszych uczniów Jezusa. Ciekawe jest to, że w pewnym momencie narrator nagle przechodzi z „oni” na „my” Dz 16,10-13, bo Łukasz jako towarzysz Pawła sam był przy części tych wydarzeń.

Sam tytuł trochę myli, bo sugeruje, że to apostołowie układają całą strategię. Prawdziwymi bohaterami są Jezus i Duch Święty, a uczniowie bywają zaskakująco niechętni, żeby wyjść poza to, co dla nich znane i wygodne. Plan całej księgi dostajemy zresztą już w ostatnich słowach Jezusa na ziemi, kiedy uczniowie wciąż pytają Go o odbudowę królestwa Izraela, a On daje im zupełnie inną misję:

Ale przyjmiecie moc Ducha Świętego, który zstąpi na was, i będziecie mi świadkami w Jerozolimie, w całej Judei, w Samarii i aż po krańce ziemi.

Dz 1,8

Dzieje Apostolskie: streszczenie według planu Jezusa

1. Jerozolima (rozdziały 1-8). Jezus wstępuje do nieba Dz 1,9-11, na uczniów zstępuje Duch Święty i w Jerozolimie rodzi się pierwsza wspólnota. Potem przychodzą pierwsze aresztowania, a apostołowie wybierają siedmiu pomocników, wśród nich Szczepana.
2. Judea i Samaria (rozdziały 8-12). Po śmierci Szczepana uczniowie uciekają z Jerozolimy i niosą nowinę dalej, do kolejnych miejscowości. Szaweł z prześladowcy staje się uczniem, a Piotr trafia do domu rzymskiego setnika Korneliusza. W Antiochii uczniowie zaczynają głosić już także Grekom.
3. Krańce ziemi (rozdziały 13-28). Paweł wyrusza w podróże misyjne, apostołowie zbierają się w Jerozolimie i rozstrzygają, czy poganie muszą najpierw stać się Żydami, a na końcu Paweł jako więzień płynie przez sztorm do Rzymu.

Zesłanie Ducha Świętego w Pięćdziesiątnicę

A gdy nadszedł dzień Pięćdziesiątnicy, wszyscy byli jednomyślnie na tym samym miejscu. Nagle powstał odgłos z nieba, jakby uderzenie gwałtownego wiatru, i wypełnił cały dom, w którym siedzieli. Ukazały się im rozdzielone języki jakby z ognia, które spoczęły na każdym z nich. I wszyscy zostali napełnieni Duchem Świętym, i zaczęli mówić innymi językami, tak jak im Duch pozwalał mówić.

Dz 2,1-4

Zesłanie Ducha Świętego bardzo łatwo sprowadzić do wiatru i ognia, a mnie najbardziej zastanawia to, co dzieje się zaraz potem. W Jerozolimie są akurat pielgrzymi z całego ówczesnego świata i każdy z nich słyszy uczniów w swoim własnym języku. Zaraz potem wstaje Piotr, ten sam Piotr, który niecałe dwa miesiące wcześniej tak się wystraszył, że powiedział, że Jezusa nie zna, i teraz mówi do tłumu odważnie i otwarcie. Tego dnia do uczniów dołącza około trzech tysięcy osób Dz 2,41. Więcej o tym początku opowiadam w odcinku Dzień 317: Ostatnie polecenie Jezusa.

I to jest coś, co warto zapamiętać z tego fragmentu: bez Ducha Świętego uczniowie nie dadzą rady być świadkami Jezusa, bo nie są w stanie robić tego o własnych siłach. O tym, jak Duch działa w życiu człowieka, piszę szerzej w artykule o darach Ducha Świętego.

Pierwsza wspólnota i odwaga św. Piotra

Jak właściwie wyglądało życie pierwszych uczniów, zanim pojawiła się cała struktura, którą znamy dzisiaj? Łukasz opisuje to dość krótko:

Trwali oni w nauce apostołów, w społeczności, w łamaniu chleba i w modlitwach. I strach ogarnął każdą duszę, gdyż wiele znaków i cudów działo się przez apostołów. A wszyscy, którzy uwierzyli, byli razem i wszystko mieli wspólne. Sprzedawali posiadłości i dobra i rozdzielali je wszystkim według potrzeb. Każdego dnia trwali zgodnie w świątyni, a łamiąc chleb po domach, przyjmowali pokarm z radością i w prostocie serca.

Dz 2,42-46

Mnie zawsze porusza w tym opisie prostota. Nie było żadnych wielkich programów, tylko nauka apostołów, wspólny stół, modlitwa i dzielenie się tym, co kto miał, a właśnie to robiło na ludziach dookoła ogromne wrażenie.

Kiedy Piotr i Jan trafiają przed sąd, przywódcy dziwią się ich śmiałości, bo to prości ludzie bez szkół, ale „rozpoznali również, że byli z Jezusem” Dz 4,13. Czyli to czas spędzony z Jezusem robił różnicę, a nie wykształcenie. Przywódcy zakazują im mówić o Jezusie, a oni odpowiadają, że po prostu nie mogą nie mówić o tym, co widzieli Dz 4,20. A potem, i to mnie zawsze uderza, modlą się nie o to, żeby Bóg ich ochronił przed kolejnymi kłopotami, tylko o odwagę, żeby dalej głosić Jego słowo Dz 4,29-31.

Szczepan: pierwszy męczennik

Szczepana większość z nas zna z drugiego dnia świąt Bożego Narodzenia, ale mało kto wie, kim on właściwie był. Apostołowie szukali wtedy siedmiu mężczyzn do posługi przy stołach i postawili im naprawdę wysokie wymagania: mieli to być ludzie „mających dobre świadectwo, pełnych Ducha Świętego i mądrości” Dz 6,3. Jak na kelnerów, poprzeczka wisiała bardzo wysoko, i to dobrze pokazuje, jak poważnie traktowano wtedy służbę. Wśród wybranych był właśnie Szczepan.

Kiedy Szczepan staje przed Radą, mówi długo o historii Izraela, a na samym końcu ma wizję:

A on, pełen Ducha Świętego, patrzył uważnie w niebo i ujrzał chwałę Boga i Jezusa stojącego po prawicy Boga. I powiedział: Oto widzę niebiosa otwarte i Syna Człowieczego stojącego po prawicy Boga.

Dz 7,55-56

To prawie te same słowa, które wcześniej wypowiedział sam Jezus podczas swojego procesu przed Radą Mt 26,64. Szczepan zostaje ukamienowany, a umierając, modli się za swoich oprawców: „Panie, nie poczytaj im tego za grzech” Dz 7,60. Przy tej scenie po raz pierwszy pojawia się też młody człowiek, którego UBG nazywa Saulem, a my znamy go jako Szawła Dz 7,58. Śmierć Szczepana uruchamia falę prześladowań Dz 8,1, uczniowie rozpraszają się po okolicy i, jak pisze Łukasz, „szli wszędzie, głosząc słowo” Dz 8,4. Nikt tego tak nie planował, a mimo to zapowiedź z pierwszego rozdziału zaczyna się spełniać. Więcej opowiadam w odcinku Dzień 319: Przełomowe wydarzenie.

Nawrócenie Szawła i dom Korneliusza

Szaweł na początku niszczy Kościół: wchodzi do domów, wyciąga stamtąd ludzi i wtrąca ich do więzienia Dz 8,3. Dopiero w drodze do Damaszku spotyka Tego, którego prześladuje:

A gdy jadąc, zbliżał się do Damaszku, nagle olśniła go światłość z nieba. Upadł na ziemię i usłyszał głos, który mówił do niego: Saulu, Saulu, dlaczego mnie prześladujesz? Wtedy zapytał: Kim jesteś, Panie? A Pan odpowiedział: Ja jestem Jezus, którego ty prześladujesz.

Dz 9,3-5

Warto pamiętać, że Szaweł nie staje się od razu Pawłem, którego znamy z listów, choć wiele osób tak to sobie wyobraża. Bóg wybiera go na swoje „naczynie”, które zaniesie imię Jezusa do pogan Dz 9,15, ale uczniowie w Jerozolimie po prostu się go boją. Dopiero Barnaba bierze go pod swoje skrzydła i prowadzi do apostołów Dz 9,27. Bardzo mi się w nim podoba to, że patrzy na to, co Bóg zrobił w człowieku, a nie na jego przeszłość.

Jeszcze większy przełom dzieje się w rozdziale dziesiątym. Piotr, wysłany przez Ducha Świętego, idzie do domu Korneliusza, rzymskiego setnika, czyli poganina. Dla pobożnego Żyda wejście do takiego domu było czymś nie do pomyślenia, ale Piotr rozumie, co Bóg chce mu pokazać: „Bóg mi pokazał, żebym żadnego człowieka nie nazywał pospolitym lub nieczystym” Dz 10,28. To jest pierwsze tak wyraźne wydarzenie, w którym dobra nowina dociera do pogan z woli samego Boga. Opowiadam o tym w odcinku Dzień 320: Przesłanie dla każdego.

Podróże misyjne św. Pawła

To w Antiochii po raz pierwszy nazwano uczniów chrześcijanami Dz 11,26. Ciekawe, że było to określenie nadane z zewnątrz, a nie nazwa, którą sami sobie wymyślili. Stamtąd Duch Święty posyła Barnabę i Szawła w pierwszą podróż misyjną Dz 13,2-3.

Szybko pojawia się jednak spór, który mógł rozbić całą młodą wspólnotę. Przez pierwsze lata Kościół był prawie wyłącznie żydowski, a kiedy zaczęli dołączać poganie, ktoś musiał odpowiedzieć na pytanie: czy oni muszą najpierw stać się Żydami, żeby iść za Jezusem? Apostołowie i starsi zbierają się w tej sprawie w Jerozolimie. Piotr przypomina, że zbawienie jest z łaski Dz 15,11, a Jakub dodaje: „nie należy czynić trudności tym spośród pogan, którzy się nawracają do Boga” Dz 15,19. Ta decyzja otworzyła drzwi także nam. Mówię o tym w odcinku Dzień 322: Co mają robić uczniowie Jezusa.

Druga podróż zaczyna się od kłótni. Paweł i Barnaba nie zgadzają się co do tego, czy zabrać ze sobą Marka, i w końcu rozchodzą się w różne strony Dz 15,39-40. Czyli nawet ci ludzie się spierali, a Bóg i tak działał dalej. Paweł rusza z Sylasem do Filippi, gdzie Lidia otwiera im swój dom. Potem lądują w więzieniu, pobici i zakuci w dyby. O północy śpiewają Bogu, a kto wie, czy nie przypomniały im się wtedy słowa psalmu o wstawaniu o północy, żeby dziękować Bogu Ps 119,62. Ziemia się trzęsie, drzwi więzienia się otwierają, a mimo to więźniowie zostają na miejscu. Strażnik, który był już gotów się zabić, pyta wtedy: „Panowie, co mam czynić, abym był zbawiony?” Dz 16,30-31. Moim zdaniem to było najpierw pytanie o zwykły ludzki ratunek, a nie o niebo. Paweł został w tym więzieniu, ryzykując własne życie po to, żeby uratować tego człowieka, i właśnie to go poruszyło. Całą tę historię opowiadam w odcinku Dzień 323: Niesłuszne uwięzienie.

W Koryncie Paweł mieszka u małżeństwa, Akwili i Pryscylli, i razem z nimi szyje namioty Dz 18,2-3. W Efezie ta sama para spotyka Apollosa, świetnego znawcę Pism, któremu dokładniej wyjaśniają drogę Bożą Dz 18,24-26. A w Tesalonice o Pawle i jego towarzyszach mówią, że to ci, którzy „cały świat wzburzyli” Dz 17,6.

Paweł więźniem i droga do Rzymu

Końcówka księgi to właściwie jedna długa podróż do Rzymu. Paweł wie, że w Jerozolimie czekają go więzy, przyjaciele proszą go, żeby tam nie szedł, a on mimo to idzie i mówi: „jestem gotowy nie tylko dać się związać, ale i umrzeć w Jerozolimie” Dz 21,13. Kiedy jest już w poważnych tarapatach, staje przy nim sam Pan i potwierdza mu, że idzie właściwą drogą Dz 23,11. Potem Paweł staje przed namiestnikiem Feliksem i królem Agryppą i tam dobrze widać, jak trudno przyjąć wiarę, która zmienia całe życie. Agryppa mówi: „Niemal przekonałeś mnie” Dz 26,28, po czym się wycofuje.

Potem jest sztorm na morzu, rozbicie statku przy Malcie i wreszcie Rzym. A sama księga kończy się zupełnie niespodziewanie:

Przez całe dwa lata Paweł mieszkał w wynajętym mieszkaniu i przyjmował wszystkich, którzy przychodzili do niego; Głosząc królestwo Boże i nauczając tego, co dotyczy Pana Jezusa Chrystusa, ze wszelką odwagą i bez przeszkód.

Dz 28,30-31

Łukasz nie opisuje śmierci Pawła. Dlaczego skończył akurat w tym miejscu? Nie wiemy. Wiemy za to, że to nie był koniec historii Pawła, bo jej ciąg dalszy znajdziemy w jego listach. Paweł marzył na przykład o Hiszpanii Rz 15,24, czyli o ówczesnym krańcu znanego świata. W ostatnim odcinku o tej księdze, Dzień 327: Niedokończona historia, opowiadam, dlaczego widzę w tym obraz Bożego planu, który obejmuje wszystkie narody.

Jak czytać Dzieje Apostolskie i na co uważać

• To opowieść, nie podręcznik. Łukasz opisuje, co się wtedy działo, ale nie każdą decyzję uczniów stawia nam za wzór.
• „Cały świat” to świat Łukasza. Lista narodów w drugim rozdziale dobrze pokazuje, co miał na myśli, kiedy pisał o całym świecie.
• Listy Pawła czytaj razem z Dziejami. Wiele z nich powstało właśnie w czasie, który opisuje ta księga. Dlatego w planie czytania po Dziejach przechodzimy do listów po kolei i osadzamy je w tej historii.

Co z tego dla mnie dzisiaj

Nie dźwigaj wszystkiego sam. Uczniowie dostali od Jezusa polecenie, które po ludzku ich przerastało, ale razem z nim dostali też obietnicę mocy Ducha Świętego.

Zacznij od prostoty. Wspólny stół, modlitwa i dzielenie się tym, co masz, to rzeczy, które robiły ogromne wrażenie na ludziach w Jerozolimie. Pytam siebie, czy umiem tak po prostu żyć wiarą w codzienności.

Zaryzykuj dla kogoś. Strażnik w Filippi uwierzył, bo zobaczył, że Paweł został w więzieniu właśnie dla niego. Ludzie słuchają zupełnie inaczej, kiedy widzą, że za naszymi słowami stoi życie.

Buduj mosty, nie szufladki. Piotr usłyszał, że nikogo nie wolno mu nazywać nieczystym. Żeby zostać czyimś przyjacielem, nie muszę zaczynać od oceniania, jak ta osoba żyje. Wystarczy, że skrócę dystans i dam się poznać, a resztę zrobi Bóg.

Nigdy nie wiesz wszystkiego. Apollos znał Pisma lepiej niż wielu innych, a mimo to pozwolił, żeby Akwila i Pryscylla go uzupełnili.

Posłuchaj w podcaście

Pozostałe odcinki znajdziesz na liście wszystkich odcinków o Dziejach Apostolskich.

Jeśli chcesz przeczytać Dzieje Apostolskie razem z nami, a potem iść dalej, aż do listów Pawła, zajrzyj do planu czytania Biblii.

Dzieje Apostolskie: tekst rozdział po rozdziale

Pierwsza wersja tego artykułu była inspirowana tekstem z OverviewBible. Obecna wersja powstała po naszej redakcji i została rozbudowana o treści z podcastu. Fragmenty Pisma Świętego pochodzą z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (Fundacja Wrota Nadziei, licencja CC BY-ND 4.0).