Szabat: co to jest, skąd się wziął i po co był dany

Szabat to siódmy dzień tygodnia, dzień odpoczynku, który Bóg dał Izraelowi: dzień bez pracy, przeznaczony dla Niego, dla ludzi i dla zwierząt. W Starym Testamencie wypada w sobotę. Na pytanie „szabat co to jest” odpowiadam więc krótko: to zatrzymanie się raz na siedem dni, żeby przypomnieć sobie, że świat nie stoi na naszej pracowitości. Dla mnie najważniejsze jest to, że szabat jest przede wszystkim darem, a dopiero potem zakazem. Zobaczymy, skąd się ten dzień wziął, po co był, czym jest rok szabatowy i co o szabacie mówił Jezus.

Dzień święty święcić: przykazanie o szabacie

Najsłynniejszy zapis szabatu to jedno z dziesięciu przykazań w Księdze Wyjścia. W Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej, z której cytuję w tym artykule, brzmi tak:

8 Pamiętaj o dniu szabatu, aby go święcić.

9 Sześć dni będziesz pracować i wykonywać wszystkie swoje prace;

10 Ale siódmy dzień [jest] szabatem PANA, twego Boga. W tym dniu nie będziesz wykonywał żadnej pracy – ani ty, ani twój syn, ani twoja córka, ani twój sługa, ani twoja służąca, ani twoje bydło, ani twój gość, który jest w obrębie twoich bram.

11 PAN bowiem przez sześć dni stworzył niebo i ziemię, morze i wszystko, co jest w nich, a siódmego dnia odpoczął. Dlatego PAN błogosławił dzień szabatu i uświęcił go.

Zwróć uwagę na dwie rzeczy. Po pierwsze, przykazanie zaczyna się od pracy: „sześć dni będziesz pracować”. Nikt tu nie pochwala lenistwa, odpoczynek ma sens właśnie dlatego, że wcześniej coś robiliśmy. Po drugie, lista tych, którzy mają odpocząć, jest długa i obejmuje także sługę, służącą, bydło i obcego gościa. Szabat nie jest przywilejem pana domu, tylko dotyczy wszystkich, również tych, którzy zwykle pracują dla kogoś. W Księdze Powtórzonego Prawa przy tym samym przykazaniu pada wprost, że chodzi o to, „aby odpoczął twój sługa i twoja służąca” Pwt 5,14.

Całe dziesięć przykazań omawiam w odcinku Dzień 24: Jak zadbać o zdrowe relacje. Zaczynam od tego, że przykazania nie są po to, żeby uprzykrzyć nam życie, tylko żeby zadbać o relację ze Stwórcą i z drugim człowiekiem. Szabat jest tu świetnym przykładem. Każdy z nas musi czasem odpocząć i właśnie to przykazanie mówi o tym wprost.

Skąd się wziął szabat: siódmy dzień stworzenia

Szabat jest starszy niż Izrael. Zaczyna się już na pierwszych stronach Pisma Świętego, w Księdze Rodzaju: Bóg ukończył dzieło i „odpoczął siódmego dnia”, a potem błogosławił ten dzień i poświęcił go Rdz 2,2-3. Przykazanie z Księgi Wyjścia przywołuje właśnie ten rytm: sześć dni działania, siódmy dzień odpoczynku Wj 20,11.

W Księdze Powtórzonego Prawa to samo przykazanie ma jednak inne uzasadnienie. Tam Mojżesz mówi: „pamiętaj, że byłeś niewolnikiem w ziemi Egiptu” Pwt 5,15. Szabat jest więc dwiema pamiątkami naraz: stworzenia i wyzwolenia.

Ciekawe jest też to, że po raz pierwszy szabat pojawia się w praktyce jeszcze przed górą Synaj, przy mannie. Izraelici na pustyni zbierają chleb z nieba, a w szóstym dniu mają zebrać go dwa razy tyle Wj 16,22-23. Bóg zapowiada, że w ten sposób ich wypróbuje, czy będą żyć według Jego prawa Wj 16,4. Opowiadam o tym w odcinku Dzień 23: Jak żyć wiarą każdego dnia. Dostają dokładnie tyle, ile im trzeba, nikt nie ma za dużo ani za mało, a siódmego dnia nie wychodzą już zbierać, bo wszystko, co potrzebne, dostali dzień wcześniej.

Po co był szabat: odpoczynek w Biblii jako dar i zaufanie

Gdyby szabat był tylko listą zakazów, łatwo byłoby go odbierać jak ciężar. Tymczasem mnie w tym przykazaniu ruszają dwie rzeczy.

Pierwsza: odpoczynek uczy zaufania. W odcinku o dziesięciu przykazaniach mówię, że Bóg nie chce, żebyśmy nic nie robili tylko dlatego, że tak Mu się podoba. Chce, żebyśmy nauczyli się Mu ufać. Jeśli wydaje nam się, że kiedy będziemy zasuwać dzień i noc, siedem dni w tygodniu, to osiągniemy więcej, to szabat jest zaproszeniem do zmiany tego myślenia. Zatrzymanie pracy mówi: to nie ja wszystko trzymam. W odcinku opowiadam o amerykańskiej sieci restauracji prowadzonej przez ludzi wierzących, która w niedzielę zamyka wszystkie lokale i mimo to ma świetne wyniki. Nie robię z tego reguły ani gwarancji sukcesu, ale mnie ta historia daje do myślenia.

Druga: szabat chroni słabszych. W innym miejscu Księgi Wyjścia powód jest podany prosto: siódmego dnia masz odpocząć, „aby odpoczął twój wół i twój osioł i [żeby] odetchnął syn twojej niewolnicy i przybysz” Wj 23,12. Kto zależy od cudzej pracy, ma prawo do oddechu. Bóg bierze w obronę tych, którzy sami by sobie nie odpuścili.

Rok szabatowy: odpoczynek dla ziemi, długów i niewolników

Prawo o szabacie nie kończy się na jednym dniu tygodnia. W Księdze Kapłańskiej Bóg mówi, że co siódmy rok ziemia ma mieć swój szabat. Przez sześć lat uprawia się pole i winnicę, ale w siódmym roku nie sieje się i nie zbiera Kpł 25,3-5. To jest właśnie rok szabatowy. To, co samo wyrośnie, ma służyć za pokarm sługom, najemnikom, przybyszom i zwierzętom Kpł 25,6-7, a według Księgi Wyjścia zostawiony odłogiem plon mają jeść ubodzy Wj 23,11.

Pytanie, które się tu nasuwa, jest bardzo życiowe. Izraelici sami je zadają: „Cóż będziemy jeść w siódmym roku, jeśli nie będziemy siać ani zbierać?” Kpł 25,20. Odpowiedź Boga to obietnica błogosławieństwa w szóstym roku, które wyda plon na trzy lata Kpł 25,21. Tak jak przy mannie, zasada jest ta sama: odpuść, a ja zadbam o resztę.

Rok szabatowy dotyczył też ludzi. Hebrajski niewolnik, który odrabiał dług, miał służyć sześć lat, a w siódmym wychodził na wolność Wj 21,2. Mówię o tym w odcinku Dzień 63: Dlaczego Bóg pozwalał na niewolnictwo. Z kolei siedem razy po siedem lat, czyli czterdzieści dziewięć lat, kończyło się rokiem jubileuszowym Kpł 25,8-10. W odcinku Dzień 40: W jaki sposób Bóg daje nam nowy start pokazuję, co się wtedy działo: rok odpoczynku, anulowanie długów, powrót ziemi do rodziny i wolność dla niewolników. Zauważam tam też, że dalej w Starym Testamencie trudno znaleźć opis tego, że ten rok naprawdę obchodzono. To i tak ogromna lekcja wiary.

Jeśli chcesz zobaczyć, że ludzie brali to na poważnie, zajrzyj do Księgi Nehemiasza. Po powrocie z niewoli Izraelici zobowiązują się, że nie będą kupować towarów w szabat i że w siódmym roku zaniechają uprawy ziemi i żądania długów Ne 10,31. Wspominam o tym w odcinku Dzień 252: Po czym widać, że rozumiemy Boże Słowo.

Jezus i szabat: szabat jest dla człowieka

Najciekawsze spory o szabat pojawiają się w Ewangeliach. Uczniowie Jezusa idą w szabat przez zboża i zrywają kłosy, a faryzeusze pytają, dlaczego robią coś, czego nie wolno. Jezus odpowiada im przykładem Dawida, który w potrzebie jadł chleby przeznaczone dla kapłanów, a potem mówi zdanie, które warto zapamiętać:

27 Powiedział im także: Szabat został ustanowiony dla człowieka, a nie człowiek dla szabatu.

28 Dlatego Syn Człowieczy jest też Panem szabatu.

Całą scenę znajdziesz w Ewangelii św. Marka Mk 2,23-26. Podobnie jest u św. Mateusza, gdzie Jezus w synagodze spotyka człowieka z uschłą ręką. Pytają Go, czy wolno uzdrawiać w szabat. On odpowiada o owcy, która wpadła do dołu, i dodaje: „A o ileż ważniejszy jest człowiek niż owca! Tak więc wolno w szabat dobrze czynić” Mt 12,11-12. Napięcie rośnie tak, że faryzeusze zaczynają się naradzać, jak Go zgładzić Mt 12,14. Mówię o tym w odcinku Dzień 279: Ukryte znaczenie niektórych historii.

Jezus nie lekceważył jednak szabatu. Czytamy, że w szabat wchodził do synagogi „według swego zwyczaju” Łk 4,16. To, co robił, to zdejmowanie z szabatu ciężaru, który ludzie na niego nałożyli. W odcinku Dzień 189: Co zrobić, kiedy jesteśmy zmęczeni i obciążeni tłumaczę, że nauczyciele z jego czasów dokładali do prawa setki kolejnych przepisów, żeby nikt się nie pomylił, a ludzie czuli się przytłoczeni. Jezus mówi wtedy: „Przyjdźcie do mnie wszyscy, którzy jesteście spracowani i obciążeni, a ja wam dam odpoczynek” Mt 11,28. Jego jarzmo jest przyjemne, a brzemię lekkie Mt 11,30.

Chrześcijanie od początku świętują niedzielę, bo to pierwszy dzień po szabacie, dzień zmartwychwstania Jezusa Mk 16,2, i już w Dziejach Apostolskich czytamy o uczniach, którzy zbierają się tego dnia na łamanie chleba Dz 20,7. Sens odpoczynku pozostaje ten sam: zatrzymać się, wrócić do Boga i do ludzi.

Szabat dziś: co z tego dla mnie i jak odpoczywać

Czego uczy mnie ten temat, kiedy patrzę na własny kalendarz? Zbieram to w kilku krokach.

1. Pracuj porządnie i odpoczywaj porządnie. Przykazanie zaczyna się od sześciu dni pracy. W odcinku Dzień 227: Znaczenie pracy mówię, że praca to też służba innym, a siłę do niej daje nam Bóg Pwt 8,17-18. Odpoczynek nie jest więc wymówką dla leniwych ani nagrodą dla przepracowanych. To druga połowa tego samego rytmu.
2. Wyznacz jeden dzień. Mam wrażenie, że gdyby każdy z nas przyjął zasadę, że jeden dzień w tygodniu jest na niepracowanie, na skupienie się na Bogu, na odpoczynek, na Biblię, modlitwę i czas z bliskimi, to każdemu wyszłoby to na zdrowie. Tak mówię w odcinku o dziesięciu przykazaniach. Dla wielu z nas będzie to niedziela.
3. Potraktuj to jako akt zaufania. Wolny dzień jest małym wyznaniem, że nie wszystko zależy ode mnie. Manna i rok szabatowy uczą tego samego: Bóg potrafi zadbać o to, czego potrzebuję, także wtedy, gdy ja przestanę zasuwać.
4. Pomóż odpocząć innym. Szabat obejmował sługę, przybysza i zwierzęta, więc zapytaj, czy twój odpoczynek nie odbywa się czyimś kosztem.
5. Szukaj odpoczynku, który nie kończy się z weekendem. W odcinku Dzień 204: Odpoczynek, który Bóg ma dla nas czytam Ps 131 o duszy uspokojonej jak dziecko przy matce i List do Hebrajczyków, według którego „zostaje jeszcze odpoczynek dla ludu Bożego” Hbr 4,9. Mówię tam wprost, że odpoczynek raz w tygodniu to mega ważna rzecz, ale Bóg chce nam dać odpoczynek stały, którego doświadczamy, kiedy jesteśmy blisko Niego. Jezus doskonale rozumie nasze zmęczenie, bo sam był kuszony we wszystkim, ale bez grzechu Hbr 4,15.

Posłuchaj w podcaście

Dzień 23 · Księga Wyjścia 16-18Jak żyć wiarą każdego dniaManna na pustyni, podwójna porcja w szóstym dniu i zaufanie, że Bóg zaopatruje.

Dzień 24 · Księga Wyjścia 19-21Jak zadbać o zdrowe relacjeDziesięć przykazań, w tym przykazanie o szabacie, i pomysł na jeden dzień w tygodniu bez pracy.

Dzień 40 · Księga Kapłańska 24-25W jaki sposób Bóg daje nam nowy startRok jubileuszowy: odpoczynek, długi, ziemia i wolność.

Dzień 63 · Księga Powtórzonego Prawa 14-16Dlaczego Bóg pozwalał na niewolnictwoSześć lat służby i wolność w siódmym roku.

Dzień 189 · Psalmy 58-65Co zrobić, kiedy jesteśmy zapracowani i obciążeniJarzmo Jezusa i lekki ciężar zamiast setek przepisów.

Dzień 204 · Psalmy 126-132Odpoczynek, który Bóg ma dla nasPsalm 131 i List do Hebrajczyków o odpoczynku w Bogu.

Dzień 227 · Księga Przysłów 19-21Znaczenie pracyPraca jako służba i siła, którą daje Bóg.

Dzień 279 · Ewangelia św. Mateusza 11-12Ukryte znaczenie niektórych historiiJezus uzdrawia w szabat i dlaczego to wywołuje tyle emocji.

Jeśli chcesz przejść ze mną przez całe Pismo Święte, zajrzyj do planu czytania Biblii. Każdy dzień to fragment do przeczytania i odcinek podcastu, w którym opowiadam, co z niego wynika.

Fragmenty Pisma Świętego pochodzą z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (Fundacja Wrota Nadziei, licencja CC BY-ND 4.0).