Blog

Stary Testament Księgi Biblii

Księga Powtórzonego Prawa: o czym jest i streszczenie

Jacek Obolewicz · · 20 min czytania

Księga Powtórzonego Prawa - kochaj Boga, bądź Mu posłuszny
W tym artykule
  1. O czym jest Księga Powtórzonego Prawa i kto tu mówi
  2. Księga Powtórzonego Prawa: streszczenie w pięciu krokach
  3. „Słuchaj, Izraelu”: najważniejsze przykazanie w tej księdze
  4. Prawa z tej księgi: dziwne, ale nie bez sensu
  5. Pamiętaj, skąd to wszystko masz
  6. Czy to źle, że Izrael chciał króla
  7. Wybierz życie: błogosławieństwo i przekleństwo
  8. Śmierć Mojżesza i koniec Tory
  9. Jak czytać Księgę Powtórzonego Prawa i na co uważać
  10. Co z tego dla mnie dzisiaj
  11. Posłuchaj w podcaście

Księga Powtórzonego Prawa to ostatnia księga Pięcioksięgu, czyli pierwszych pięciu ksiąg Biblii, i jednocześnie zbiór pożegnalnych mów Mojżesza. Jeśli pytasz, o czym jest Księga Powtórzonego Prawa, to najkrócej powiem tak: naród stoi tuż nad Jordanem i za chwilę wejdzie do ziemi obiecanej, a Mojżesz, który wie, że sam już tam nie wejdzie, przypomina ludowi, co Bóg dla niego zrobił, i mówi mu, co w życiu jest najważniejsze, czyli kochać Boga i wybrać życie.

Przyznaję, że sam tytuł brzmi dość sucho, bo kojarzy się z tym, że znowu będą przepisy, i to po raz drugi. Dlatego w pierwszym odcinku o tej księdze ustawiałem przede wszystkim nastawienie, z jakim warto ją czytać. To, z czym zaczynasz lekturę, bardzo mocno wpływa na to, co w tekście w ogóle zobaczysz.

O czym jest Księga Powtórzonego Prawa i kto tu mówi

Cztery księgi Pięcioksięgu mamy już za sobą, więc przypomnę krótko, gdzie jesteśmy. Izraelici wyszli z Egiptu (pisałem o tym we wstępie do Księgi Wyjścia), a potem przez czterdzieści lat wędrowali po pustyni . Pokolenie, które pamiętało Egipt, w większości już nie żyje, więc ludzie, którzy teraz stoją przed Mojżeszem, często ani razu nie słyszeli tych praw porządnie wyłożonych. Mojżesz zwołuje więc cały lud i zaczyna od słów: „Słuchaj, Izraelu” .

Polska nazwa pochodzi z łaciny i bierze się stąd, że część praw wraca tu z poprzednich ksiąg, choć dochodzą też zupełnie nowe. Żydzi nazywają tę księgę od jej pierwszych słów, „Oto słowa” , czyli po hebrajsku po prostu „słowa”. Mnie ten trop bardzo się podoba, bo czytam tę księgę właśnie jak zbiór przemów, w których Mojżesz zachowuje się trochę jak trener przed ważnym meczem: zaraz wchodzicie na boisko, więc muszę wam jeszcze powiedzieć najważniejsze rzeczy. Dodam jeszcze, że tradycja przypisuje cały Pięcioksiąg właśnie Mojżeszowi.

Księga Powtórzonego Prawa: streszczenie w pięciu krokach

  1. Przypomnienie drogi (rozdziały 1-3). Mojżesz wraca do podróży z Egiptu i do tego, co wydarzyło się po drodze. Mówi też o sobie, a konkretnie o tym, że Bóg oznajmił mu, że nie przejdzie Jordanu, i kazał mu zachęcić Jozuego .
  2. Relacja z Bogiem (rozdziały 4-10). Mojżesz tłumaczy, dlaczego te prawa mają sens . Pada tu najsłynniejsze „Słuchaj, Izraelu” , przypomnienie drogi przez pustynię i ostrzeżenie, że ziemię dostaną wcale nie dzięki własnej sprawiedliwości .
  3. Jak kochać Boga na co dzień (rozdziały 11-26). Tu są już konkrety, czyli przepisy o dziesięcinach, sędziach, niewolnikach, królu, przybyszach, sierotach i wdowach.
  4. Błogosławieństwa i przekleństwa (rozdziały 27-30). Lud staje przed wyborem, a Mojżesz kończy go wezwaniem: „Wybierz więc życie” .
  5. Ostatnie słowa (rozdziały 31-34). Mojżesz zachęca lud i Jozuego , zapisuje prawo , przekazuje pieśń i błogosławi synów Izraela . Potem wchodzi na górę Nebo, ogląda z niej ziemię obiecaną i umiera .

„Słuchaj, Izraelu”: najważniejsze przykazanie w tej księdze

Słuchaj, Izraelu! PAN, nasz Bóg, PAN [jest] jeden. Będziesz miłował PANA, swego Boga, całym swym sercem, całą swą duszą i z całej swej siły;

To najważniejsza modlitwa w judaizmie, a jej żydowska wersja zaczyna się od słowa „szema”, czyli właśnie „słuchaj”. W hebrajskim nie chodzi tu o to, że jakieś dźwięki wpadają nam do uszu, tylko o słuchanie z gotowością do działania. Czyli z Bogiem nie wystarczy wiedzieć, co powiedział, trzeba jeszcze to zrobić. Do tego dochodzi pierwsza prawda tej modlitwy: Bóg jest jeden. Wśród narodów, które miały całą kolekcję bóstw na każdą okazję, to była prawdziwa nowość.

Najbardziej lubię w tym fragmencie rozbieranie go na części. Serce dla Izraelity to miejsce, w którym człowiek myśli, przeżywa emocje i podejmuje decyzje, a dusza to jego najgłębsze „ja”. Z kolei „z całej swej siły” w hebrajskim brzmi raczej jak „bardzo”, czyli z pełnią tego, co mam. Innymi słowy, Boga ma kochać cały człowiek, a nie tylko jakiś jego kawałek. Omawiam to dokładniej w odcinku Najważniejsze przykazanie.

Kiedy ktoś zapytał Jezusa o największe przykazanie, Jezus zacytował właśnie te słowa . W Ewangelii dochodzi do nich jeszcze „umysł”, bo dla greckiego czytelnika serce, dusza i siła mogły nie kojarzyć się z myśleniem. To więc nie jest sprzeczność, tylko przetłumaczenie tej samej myśli na inny język i inną kulturę. Księga Powtórzonego Prawa jest zresztą tą księgą Pięcioksięgu, którą Nowy Testament cytuje najczęściej, a Jezus sięga po nią między innymi na pustyni, kiedy jest kuszony .

Prawa z tej księgi: dziwne, ale nie bez sensu

Przy tych prawach wiele osób łapie się za głowę, ale Mojżesz mówi coś dokładnie odwrotnego: inne narody, kiedy usłyszą te prawa, mają uznać Izrael za lud mądry i rozumny . Dlatego zanim powiemy „to bez sensu”, uczciwiej jest powiedzieć „tego nie rozumiem”. A klucz do zrozumienia jest jeden: trzeba pytać, co ten tekst znaczył dla ludzi, do których go pisano.

Pokazuję to w odcinku Czy prawo, które Bóg dał Izraelowi jest sensowne na przykładzie jednego z najdziwniejszych przepisów: „Nie będziesz gotować koźlęcia w mleku jego matki” . Są na to trzy wyjaśnienia: według pierwszego chodziło o sprzeciw wobec rytuału sąsiednich ludów, a według drugiego o brutalność wobec młodego zwierzęcia. Trzecie, które lubię najbardziej, mówi, że to idiom. Zakaz stoi tuż obok przepisów o pierwocinach i dziesięcinie, więc być może chodziło o to, żeby przynosić Bogu to, co świeże i najlepsze, a nie resztki z zeszłego roku. Żadne z tych wyjaśnień nie jest pewne, ale zasada i tak zostaje: dajmy Bogu to, co mamy najlepszego.

Drugi przykład, który dziś budzi sporo emocji, to niewolnictwo . My kojarzymy je z plantacjami i z poniżaniem człowieka, ale w starożytnym Izraelu chodziło zwykle o dług, którego ktoś nie miał z czego oddać, więc musiał go odpracować. W siódmym roku taki człowiek odzyskiwał wolność, a jego pan nie mógł odesłać go „z pustymi rękami”. Można było nawet zostać dobrowolnie, jeśli komuś było dobrze w domu pana. Całe to prawo tak naprawdę rozbija się o relacje, czyli o to, jak człowiek ma się do Boga i jak ma traktować drugiego człowieka.

Pamiętaj, skąd to wszystko masz

Rozdziały od ósmego do dziesiątego są tak gęste od ważnych myśli, że w odcinku Jak żyć życiem, do którego Bóg nas stworzył czytam je prawie w całości i komentuję po drodze. Mojżesz mówi tam, po co w ogóle była pustynia: po to, żeby poznać, co jest w sercu ludu . Bo właśnie w trudnościach najlepiej widać, co mamy w środku, czyli czy idziemy do Boga z pretensją, czy z prośbą o pomoc.

A potem pada ostrzeżenie na czasy, kiedy będzie dobrze:

Abyś nie mówił w swym sercu: Moja moc i siła mojej ręki zdobyły mi to bogactwo; Ale pamiętaj PANA, swego Boga, gdyż to on daje ci siłę do zdobywania bogactwa, aby potwierdzić swoje przymierze, które poprzysiągł twoim ojcom, jak się to dziś okazuje.

Bóg nie ma nic przeciwko dobrobytowi. Chce nam dać więcej, niż potrzebujemy, ale po to, żebyśmy mieli z czego pomagać tym, którzy są w potrzebie, bo sam „miłuje przybysza” i każe nam robić to samo . A największym problemem Izraela wcale nie był brak przepisów, tylko serce. Byli ludem „twardego karku” , a ziemię dostali dlatego, że Bóg dotrzymuje słowa, które dał Abrahamowi, a nie dlatego, że na nią zasłużyli. Stąd wezwanie, żeby „obrzezać” serce . Czyli zacząć trzeba od serca, które Bóg sam odmienia, a dopiero potem można coś dla Niego robić.

Czy to źle, że Izrael chciał króla

W siedemnastym rozdziale Bóg z góry zapowiada, że Izrael zapragnie króla „tak jak wszystkie okoliczne narody” . I co ciekawe, wcale się o to nie obraża, tylko podaje zasady. Król ma być swój, czyli z tego samego ludu, nie ma gromadzić koni, żon ani srebra i złota, a do tego ma własnoręcznie przepisać sobie prawo i czytać je po wszystkie dni swojego życia . Słowo Boże ma więc kształtować samego władcę. My lubimy mieć kogoś, na kogo można zrzucić winę za to, jak nam się żyje, ale ten fragment stawia raczej inne pytanie: kto jest królem w moim życiu?

Wybierz życie: błogosławieństwo i przekleństwo

Słowo „błogosławieństwo” wraca w tej księdze częściej niż w jakiejkolwiek innej księdze Starego Testamentu. W rozdziale 28 Mojżesz wylicza, co czeka lud, jeśli będzie wierny, a co go czeka, jeśli się od Boga odwróci, i przekleństw jest tam więcej niż błogosławieństw. Podsumowanie pada jednak dopiero w trzydziestym rozdziale:

Biorę dziś na świadków przeciwko wam niebo i ziemię, że położyłem przed tobą życie i śmierć, błogosławieństwo i przekleństwo. Wybierz więc życie, abyś żył, ty i twoje potomstwo; I miłował PANA, swego Boga, słuchał jego głosu i do niego lgnął. On bowiem [jest] twoim życiem i przedłużeniem twoich dni, abyś mieszkał w ziemi, którą PAN poprzysiągł dać twoim ojcom: Abrahamowi, Izaakowi i Jakubowi.

W odcinku Decyzje, które dają życie i niosą nadzieję zastanawiam się, skąd na świecie tyle zła, skoro Bóg jest dobry. Porównuję to do właściciela, który wynajął komuś mieszkanie: nie wchodzi tam i nie rządzi, bo oddał odpowiedzialność lokatorom. Za wielką częścią cierpienia stoją czyjeś złe decyzje, a dobra wiadomość jest taka, że w każdej chwili można zawrócić. Mojżesz zapowiada, że kiedy lud zawróci do Pana, Bóg zbierze go nawet z krańców nieba . Czyli Bóg od początku wiedział, że Izrael zawiedzie, a mimo to już wtedy czekał z drugą szansą.

Śmierć Mojżesza i koniec Tory

Księga kończy się bardzo mocno, bo Mojżesz wchodzi na górę Nebo, Bóg pokazuje mu ziemię obiecaną Abrahamowi, Izaakowi i Jakubowi i mówi mu, że zobaczy ją na własne oczy, ale do niej nie wejdzie . Przywództwo nad ludem przejmuje po nim Jozue .

W ostatnim odcinku o tej księdze wracam do przymierza z Abramem z Księgi Rodzaju. W starożytności obie strony przymierza przechodziły między rozciętymi zwierzętami, co znaczyło mniej więcej tyle: jeśli złamię słowo, niech mi się stanie to samo. Tymczasem Abram zasnął, a między zwierzętami przeszedł sam Bóg . Skoro człowiek i tak by tego nie dowiózł, Bóg wziął całą odpowiedzialność na siebie, a List do Hebrajczyków mówi, że przysiągł na samego siebie . I to jest sedno całego Pięcioksięgu: prawa są częścią większej opowieści o Bożym planie ratunku dla ludzi, a Bóg zawsze dotrzymuje słowa.

Jak czytać Księgę Powtórzonego Prawa i na co uważać

  • Szukaj trzech słów. Miłość, błogosławieństwo i radość wracają tu częściej niż w większości ksiąg, a radość jest wręcz poleceniem , , .
  • Miłość czytaj jak działanie. To oddanie i sposób, w jaki traktujesz drugą osobę, a nie tylko uczucie.
  • Pytaj o kontekst. Kiedy jakieś prawo wydaje ci się dziwne, zapytaj, co znaczyło dla ludzi, do których je pisano.
  • Nie zrażaj się powtórkami. Część praw znasz już z poprzednich ksiąg, bo Mojżesz objaśnia je tutaj nowemu pokoleniu .
  • Zaznaczaj. Jeśli czytasz na telefonie, zaznaczaj to, co do ciebie przemawia, bo będzie tego naprawdę dużo.

Co z tego dla mnie dzisiaj

Kochaj czynami. Uczuć nie zawsze możemy dowolnie włączać, ale czyny już tak. Jeśli trudno ci kochać męża, żonę albo kogokolwiek bliskiego, okazuj tę miłość konsekwentnie, także wtedy, gdy nie jesteś na fali, bo uczucia bardzo często idą za czynami, a z Bogiem jest zresztą podobnie.

Pamiętaj, skąd to masz. Kiedy jest dobrze, łatwo pomyśleć, że to wszystko moja zasługa. Praca jest ważna, ale ma być współpracą z Bogiem, a nadwyżkę, którą dzięki niej masz, warto wykorzystać, żeby pomagać innym.

Wybierz życie, nawet jeśli dotąd wybierałeś źle. Zawsze jest droga powrotu, bo Bóg czeka na każdego z nas, i dzisiaj może być właśnie ten dzień.

Posłuchaj w podcaście

Księdze Powtórzonego Prawa poświęciłem dwanaście odcinków. Pozostałe znajdziesz na liście wszystkich odcinków o Księdze Powtórzonego Prawa.

Jeśli chcesz przeczytać Księgę Powtórzonego Prawa razem z nami, a potem iść dalej przez całe Pismo Święte, zajrzyj do planu czytania Biblii.

Księga Powtórzonego Prawa: tekst rozdział po rozdziale

Pierwsza wersja tego artykułu była inspirowana tekstem z OverviewBible. Obecna wersja powstała po naszej redakcji i została rozbudowana o treści z podcastu. Fragmenty Pisma Świętego pochodzą z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (Fundacja Wrota Nadziei, licencja CC BY-ND 4.0).