List do Filemona: o czym jest, Onezym i przebaczenie

List do Filemona to najkrótszy i najbardziej osobisty list św. Pawła, w którym apostoł prosi Filemona, żeby przyjął z powrotem swojego zbiegłego sługę, Onezyma, i to już nie jako sługę, tylko jako brata. Jeśli więc pytasz, o czym jest list do Filemona, odpowiedź jest dość prosta: o przebaczeniu i pojednaniu, ale nie w teorii, tylko w bardzo konkretnej, życiowej sytuacji. Paweł staje w nim jako pośrednik między dwiema skłóconymi stronami i pokazuje, jak wygląda łaska wtedy, gdy trzeba ją okazać konkretnemu człowiekowi, który cię skrzywdził.

List do Filemona: o czym jest w skrócie

List ma tylko jeden rozdział, dlatego jego odnośniki zapisuje się w formie Flm 1,16. Tradycja przypisuje go Pawłowi, który pisze z więzienia razem z Tymoteuszem Flm 1,1. Adresatem jest Filemon, czyli jeden z bardziej wyróżniających się ludzi we wspólnocie w Kolosach, ale nie tylko on, bo Paweł pisze też do Apfii, do Archipa i do całej wspólnoty, która spotyka się w domu Filemona Flm 1,2. Pierwsi chrześcijanie nie mieli jeszcze kościołów, więc zbierali się właśnie w domach, a dom Filemona był jednym z takich miejsc. To oznacza, że nie jest to prywatna karteczka przekazana pod stołem, tylko sprawa publiczna, a cała wspólnota będzie patrzeć, co Filemon z nią zrobi.

List do Filemona, streszczenie w trzech krokach:

1. Pochwała Filemona (Flm 1,1-7). Paweł dziękuje Bogu za jego miłość i wiarę, bo to właśnie przez Filemona serca świętych zostały pokrzepione Flm 1,7.
2. Prośba o Onezyma (Flm 1,8-19). Paweł prosi, żeby Filemon przyjął go jak brata, i bierze na siebie wszystkie jego długi.
3. Zaufanie i pozdrowienia (Flm 1,20-25). Paweł jest pewien, że Filemon zrobi nawet więcej, niż on go prosi Flm 1,21.

Onezym: zbiegły niewolnik, który stał się bratem

Sama historia wygląda tak: Onezym był sługą Filemona i uciekł od swojego pana. Z tego, co mówię w odcinku Motywacja do owocnego życia, wynika, że w tle było jakieś dość grube nieporozumienie i przewinienie ze strony Onezyma. Nie wiemy dokładnie, jak to się wszystko potoczyło, ale koniec końców Onezym trafił do Pawła, nawrócił się i został uczniem Jezusa. Paweł nazywa go nawet swoim synem, którego zrodził w więzach Flm 1,10, czyli kimś, kogo doprowadził do wiary w więzieniu.

I teraz Paweł odsyła go z tym listem do dawnego pana. Trzeba sobie uczciwie powiedzieć, że to nie była błahostka, bo zgodnie z prawem rzymskim zbiegły niewolnik mógł zostać surowo ukarany, nawet śmiercią. Paweł prosi więc Filemona o rzecz w tamtej kulturze niespotykaną:

Może bowiem dlatego oddalił się na chwilę [od ciebie], abyś go odzyskał na zawsze; Już nie jako sługę, lecz więcej niż sługę, [jako] brata umiłowanego, zwłaszcza dla mnie, a tym bardziej dla ciebie, i w ciele, i w Panu. Jeżeli więc masz mnie za przyjaciela, przyjmij go jak mnie.

Warto zwrócić uwagę na same słowa. UBG mówi tu o „słudze”, ale w praktyce chodzi o niewolnika, a Paweł mówi Filemonowi: przyjmij go już nie jako niewolnika, tylko jako brata. Nie chodzi więc o to, żeby Filemon łaskawie dał Onezymowi z powrotem robotę. Chodzi o to, żeby Onezym stanął na równi z nim, jako brat w wierze.

Paweł jako pośrednik i poręczyciel

Najbardziej mnie w tym liście rusza to, w jaki sposób Paweł prosi. Jako apostoł mógł po prostu nakazać Flm 1,8, ale wybiera prośbę, bo nie chce, żeby dobry uczynek Filemona był zrobiony z przymusu Flm 1,14. Nie wykłada też długiego wywodu teologicznego i nie mówi: przyjmij go, bo tak jest napisane. W odcinku zwracam uwagę, że to chyba jedyny list, w którym Paweł nie wraca do prawd Ewangelii, tylko stawia za przykład samego siebie, czyli mówi mniej więcej tak: ze względu na mnie, na wszystko, co dla ciebie zrobiłem, przyjmij go. Opowiadam o tym szerzej w odcinku Motywacja do owocnego życia.

A jeśli wyrządził ci jakąś szkodę albo [jest] ci coś winien, policz to na mój rachunek. Ja, Paweł, napisałem własnoręcznie, ja zapłacę, by nie mówić już o tym, że jesteś mi winien samego siebie.

Zobacz, co tu się dzieje: Paweł podpisuje się własną ręką pod cudzym długiem. Kiedy czytam to zdanie, myślę o tym, że dokładnie tak działa przebaczenie, bo zawsze ktoś musi wziąć koszt na siebie. Dla mnie to jest też obraz tego, co Jezus zrobił dla nas, i w odcinku mówię wprost, że Paweł stawia się tu prawie w miejscu, w którym wcześniej stał dla nas Jezus.

Dlaczego Filemon miał przebaczyć: łaska

Powód jest ten sam, który Paweł podaje w Liście do Tytusa, czytanym w tym samym odcinku. Filemon dostał łaskę, czyli przychylność, na którą sobie w żaden sposób nie zasłużył, więc teraz to on ma być przykładem tego, jak okazywać ją innym. I właśnie łaska ma być naszą motywacją do lepszego życia. Kiedy czasem się zastanawiamy, po co mi to wszystko i dlaczego miałbym się spinać, odpowiedź jest taka, że Bóg zrobił wszystko, żebyśmy mogli być blisko Niego, a jeśli tego nie zakumamy, to trudno nam będzie żyć na miarę tego, do czego nas powołał.

Onezym nie pojawia się zresztą w Nowym Testamencie tylko tutaj. W Liście do Kolosan Paweł nazywa go „wiernym i umiłowanym bratem” Kol 4,9, i jest duże prawdopodobieństwo, że to właśnie Onezym zaniósł do Kolosów oba listy podczas tej samej podróży. O Liście do Kolosan mówię w odcinku Jezus ponad wszystkim.

Jak czytać list do Filemona i na co uważać

• Czytaj go jak historię z życia. To nie jest wykład, tylko prawdziwy spór między dwiema osobami i prośba, żeby go zakończyć miłością.
• Nie szukaj w nim gotowej odpowiedzi na wszystko. Paweł nie podejmuje tu wprost kwestii niewolnictwa jako takiego, ale stawia Filemonowi poprzeczkę dużo wyżej niż ówczesna kultura, bo każe mu przyjąć niewolnika jak brata.
• Zobacz trzy decyzje. Paweł mógł zatrzymać Onezyma przy sobie, ale zostawił decyzję Filemonowi. Onezym mógł znowu uciec, ale wrócił. Filemon mógł ukarać, ale został poproszony o przebaczenie.

Co z tego dla mnie dzisiaj

Komu mam dziś okazać łaskę? To pytanie zostaje ze mną po tym odcinku. Dostałem coś, na co nie zasłużyłem, więc mogę to dać dalej, na przykład komuś, kto mnie zawiódł, kto mi coś zawinił albo z kim od dawna jestem w sporze.

Nie musisz robić tego sam. Czasem pojednanie wymaga kogoś pośrodku, kto poręczy za drugą stronę, wesprze i weźmie na siebie część ciężaru, tak jak zrobił to Paweł. Możesz być takim Pawłem dla kogoś albo poprosić kogoś o taką pomoc dla siebie.

Patrz na ludzi jak na braci. Człowiek, który kiedyś cię zranił, może być dziś twoim bratem w wierze. Pytanie tylko, czy pozwolisz mu zacząć od nowa.

Posłuchaj w podcaście

Dzień 351 · List do Tytusa 1-3 · List do FilemonaMotywacja do owocnego życiaList do Filemona, Onezym jako brat, Paweł jako pośrednik i łaska jako powód do przebaczenia.

List do Filemona omawiam razem z Listem do Tytusa w jednym odcinku. Jeśli chcesz zobaczyć, kim jest Onezym w Liście do Kolosan, posłuchaj odcinka Jezus ponad wszystkim.

Jeśli chcesz przeczytać list do Filemona razem z nami, a potem iść dalej przez całe Pismo Święte, zajrzyj do planu czytania Biblii.

List do Filemona: tekst rozdział po rozdziale

Pierwsza wersja tego artykułu była inspirowana tekstem z OverviewBible. Obecna wersja powstała po naszej redakcji i została rozbudowana o treści z podcastu. Fragmenty Pisma Świętego pochodzą z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (Fundacja Wrota Nadziei, licencja CC BY-ND 4.0).