Dziesięć przykazań Bożych: tekst, sens i wyjaśnienie

Dziesięć przykazań Bożych to zasady, które Bóg przekazał Izraelitom przez Mojżesza na górze Synaj, krótko po wyjściu z Egiptu. W Biblii zapisano je dwa razy: w Księdze Wyjścia, w rozdziale 20 Wj 20,1-17, i w Księdze Powtórzonego Prawa, w rozdziale 5. Wielu z nas uczyło się ich na pamięć jako listy rzeczy, których nie wolno robić, i tak już zostało nam w głowie. Ja czytam je trochę inaczej i mówię o tym w odcinku Dzień 24: Jak zadbać o zdrowe relacje: to nie jest regulamin, który ma uprzykrzyć życie, tylko ochrona dwóch relacji, z Bogiem i z drugim człowiekiem. Poniżej masz pełny tekst z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej, krótką wersję znaną z katechizmu i moje omówienie.

Dziesięć przykazań Bożych: tekst z Księgi Wyjścia

Zacznijmy od tego, w jakiej sytuacji to wszystko się dzieje. Izrael jest już po drugiej stronie Morza Czerwonego, ludzie rozbijają obóz pod górą Synaj, a Mojżesz wchodzi na górę, żeby spotkać się z Bogiem. I zanim padnie jakiekolwiek przykazanie, Bóg najpierw przypomina ludowi, co dla niego zrobił, czyli że niósł go na skrzydłach orłów Wj 19,4, a potem proponuje mu przymierze Wj 19,5-6. Więcej o tym, czym jest przymierze, znajdziesz na stronie Boże obietnice i przymierze, a o samym Mojżeszu w tekście Mojżesz. Te dziesięć przykazań to dopiero początek prawa, które później rozrośnie się do kilkuset przepisów, ale to właśnie od nich zaczyna się wszystko. Całą księgę omawiam w artykule Księga Wyjścia.

Wersety 1 do 6: Bóg na pierwszym miejscu

1 I Bóg mówił te wszystkie słowa:

2 Ja [jestem] PAN, twój Bóg, który cię wyprowadził z ziemi Egiptu, z domu niewoli.

3 Nie będziesz miał innych bogów przede mną.

4 Nie będziesz czynił sobie żadnego rzeźbionego posągu ani żadnej podobizny [czegokolwiek], co jest w górze na niebie, co jest nisko na ziemi ani co jest w wodach pod ziemią.

5 Nie będziesz oddawał im pokłonu ani nie będziesz im służył, bo ja jestem PAN, twój Bóg, Bóg zazdrosny, nawiedzający nieprawość ojców na synach do trzeciego i czwartego [pokolenia] tych, którzy mnie nienawidzą;

6 A okazujący miłosierdzie tysiącom tych, którzy mnie miłują i strzegą moich przykazań.

Zwróć uwagę na drugi werset, bo bardzo łatwo go przeskoczyć. Bóg zaczyna od tego, że się przedstawia i przypomina ludziom, że dał im wolność, a dopiero potem mówi, czego od nich oczekuje. Czyli przykazania dostają ludzie, którzy właśnie wyszli z niewoli, a nie tacy, którzy dopiero mają na tę wolność zasłużyć.

Na samym początku Bóg prosi o pierwszeństwo. W odcinku mówię o tym tak: jeśli cokolwiek w moim życiu wchodzi w miejsce, które Bóg chce w nim zajmować, to staje się bożkiem. I wcale nie musi to być posąg, bo bożkiem może stać się człowiek, praca, jakaś rzecz albo moje własne plany. Wtedy relacja z Bogiem przestaje być czysta, bo ciągle coś przekierowuje moją uwagę gdzie indziej.

Wersety 7 do 12: imię Boże, odpoczynek i rodzice

7 Nie będziesz brał imienia PANA, twego Boga, nadaremnie, gdyż PAN nie zostawi bez kary tego, który bierze jego imię nadaremnie.

8 Pamiętaj o dniu szabatu, aby go święcić.

9 Sześć dni będziesz pracować i wykonywać wszystkie swoje prace;

10 Ale siódmy dzień [jest] szabatem PANA, twego Boga. W tym dniu nie będziesz wykonywał żadnej pracy – ani ty, ani twój syn, ani twoja córka, ani twój sługa, ani twoja służąca, ani twoje bydło, ani twój gość, który jest w obrębie twoich bram.

11 PAN bowiem przez sześć dni stworzył niebo i ziemię, morze i wszystko, co jest w nich, a siódmego dnia odpoczął. Dlatego PAN błogosławił dzień szabatu i uświęcił go.

12 Czcij swego ojca i swoją matkę, aby twoje dni były długie na ziemi, którą PAN, twój Bóg, da tobie.

Imię Boga nie jest przecinkiem ani przerywnikiem, który wtrąca się w rozmowie bez zastanowienia. Kto wie, kim jest Bóg, ten mówi o Nim z szacunkiem. Szabat to z kolei odpoczynek i zaufanie. Bóg nie chce, żebyśmy po prostu nic nie robili, tylko żebyśmy nauczyli się Mu ufać na tyle, żeby uwierzyć, że świat nie rozsypie się bez nas przez jeden dzień. W Starym Testamencie chodzi o sobotę, a w tradycji chrześcijańskiej tym dniem jest niedziela. W odcinku wspominam o sieci restauracji w Stanach, którą prowadzą ludzie wierzący i która zamyka wszystkie lokale w niedzielę, a mimo to świetnie sobie radzi. Przykazanie „czcij ojca swego i matkę swoją” jest z kolei przykazaniem o szacunku, a św. Paweł nazywa je pierwszym przykazaniem z obietnicą Ef 6,2, bo zaraz za nim idzie obietnica długiego życia.

Wersety 13 do 17: ludzie wokół mnie

13 Nie będziesz zabijał.

14 Nie będziesz cudzołożył.

15 Nie będziesz kradł.

16 Nie będziesz fałszywie świadczył przeciw twemu bliźniemu.

17 Nie będziesz pożądał domu twego bliźniego ani nie będziesz pożądał żony twego bliźniego, ani jego sługi, ani jego służącej, ani jego wołu, ani jego osła, ani żadnej rzeczy, która należy do twego bliźniego.

Druga część to przykazania o relacjach z ludźmi. Jezus w Kazaniu na Górze pokazuje, że wiele z nich zaczyna się w sercu, dużo wcześniej niż sam czyn: przy zabijaniu mówi o gniewie Mt 5,21-22, a przy cudzołóstwie o pożądliwym spojrzeniu Mt 5,27-28. Nie zmienia tych przykazań, tylko wskazuje, w którym momencie lepiej zareagować, zanim dojdzie się do miejsca, które rani i nas, i innych. Przykazanie o wierności chroni to, co w małżeństwie jest najkruchsze, czyli zaufanie i poczucie bezpieczeństwa. Zakaz kradzieży mówi o zaufaniu, że Bóg mnie zaopatrzy, więc zamiast brać cudze, wezmę się do roboty i będę mógł jeszcze dzielić się z innymi. Zakaz fałszywego świadectwa to z kolei szczerość, która daje wolność, bo nie muszę pilnować swoich kłamstewek i pamiętać, komu co powiedziałem. A ostatnie przykazanie jest o zadowoleniu, czyli o cieszeniu się tym, co mam, bez ciągłego porównywania się z innymi.

Dziesięć przykazań: krótka formuła katechizmowa

W katechizmie uczymy się krótszej wersji, którą większość z nas zna na pamięć:

1. Nie będziesz miał bogów cudzych przede Mną.
2. Nie wzywaj imienia Pana Boga twego nadaremno.
3. Pamiętaj, abyś dzień święty święcił.
4. Czcij ojca swego i matkę swoją.
5. Nie zabijaj.
6. Nie cudzołóż.
7. Nie kradnij.
8. Nie mów fałszywego świadectwa przeciw bliźniemu swemu.
9. Nie pożądaj żony bliźniego swego.
10. Ani żadnej rzeczy, która jego jest.

To skrót do zapamiętania, prosty i łatwy do powtórzenia, dlatego dzieci uczą się właśnie jego. W Biblii tekst jest dłuższy i zapisany w dwóch miejscach: w Księdze Wyjścia Wj 20,2-17 oraz w Księdze Powtórzonego Prawa Pwt 5,6-21, gdzie Mojżesz przypomina go ludowi tuż przed wejściem do Ziemi Obiecanej. Warto też wiedzieć, że różne tradycje, katolicka, prawosławna, protestanckie i żydowska, dzielą ten sam tekst na dziesięć punktów trochę inaczej, więc numery przykazań w różnych wydaniach nie zawsze się zgadzają, chociaż treść jest ta sama.

Po co są przykazania: ochrona relacji

Najkrótszą odpowiedź na to pytanie daje sam Jezus, o czym piszę niżej, ale najpierw spójrzmy na to, jak te przykazania są ułożone. Pierwsze cztery dotyczą relacji z Bogiem, a kolejne sześć relacji z ludźmi. Kiedy się im dobrze przyjrzeć, okazuje się, że każde z nich pilnuje jakiejś zasady, która poprawia jakość relacji, czyli pierwszeństwa, czystości, szacunku, odpoczynku, zaufania, szczerości albo zadowolenia.

Dobrze to widać w Księdze Powtórzonego Prawa. Mojżesz mówi tam, że inne narody, kiedy usłyszą o tych prawach, powiedzą o Izraelu, że to mądry i rozumny lud Pwt 4,6. Pyta też, który naród ma bogów tak bliskich, jak Pan jest bliski Izraelowi Pwt 4,7. Rozmawiam o tym w odcinku Dzień 59: Czy prawo, które Bóg dał Izraelowi jest sensowne. Czyli prawa, które nam dziś czasem wydają się dziwne, w swoim czasie były czymś, co naprawdę robiło wrażenie na sąsiednich narodach. W tym samym duchu Mojżesz mówi o celu przykazań: zostały dane dla naszego dobra Pwt 10,12-13, a nie po to, żeby nas ograniczać.

Kiedy czytasz dalej Księgę Wyjścia, widać, że za dziesięcioma przykazaniami idą konkretne prawa o sprawiedliwości. W odcinku Dzień 25: Jak praktycznie okazywać miłość pokazuję, że Bóg chce, byśmy nie uciskali przybysza Wj 23,9 i pomagali nawet wrogowi, którego osioł upadł pod ciężarem Wj 23,5. Jedna z uczestniczek naszej grupy czytających Biblię powiedziała przy takim prawie coś, co zapamiętałem: już wtedy ktoś pomyślał o tym, żeby dbać o ludzi. Więcej o tym, jak Mojżesz powtarza prawo przed wejściem do Ziemi Obiecanej, znajdziesz w tekście o Księdze Powtórzonego Prawa.

Najważniejsze przykazanie: Pwt 6,4-5 i Mt 22,37-40

W Księdze Powtórzonego Prawa, kilka rozdziałów dalej, pada zdanie, które w judaizmie jest najważniejszą modlitwą:

4 Słuchaj, Izraelu! PAN, nasz Bóg, PAN [jest] jeden.

5 Będziesz miłował PANA, swego Boga, całym swym sercem, całą swą duszą i z całej swej siły;

Hebrajskie „szema”, czyli „słuchaj”, nie oznacza tylko tego, że coś wpada mi do uszu, ale słuchanie z gotowością do działania. Serce to dla Izraelity nie tylko mięsień, ale miejsce, w którym myślimy, przeżywamy emocje i podejmujemy decyzje. Dusza to najgłębsze „ja”, czyli ta część mnie, której nawet ja sam nie znam do końca. A „siła” to właściwie „bardzo”, czyli cała pełnia moich możliwości. Chodzi więc o całego człowieka, a nie o jakiś jego kawałek. Mnie szczególnie uspokaja to, że miłość do Boga nie sprowadza się do uczuć. Nie zawsze mam wpływ na swoje emocje, ale zawsze mam wpływ na to, co robię, a uczucia bardzo często idą za czynami. Całość znajdziesz w odcinku Dzień 60: Najważniejsze przykazanie.

Do tych słów odwołuje się Jezus, kiedy pytają Go o największe przykazanie:

37 A Jezus mu odpowiedział: Będziesz miłował Pana, swego Boga, całym swym sercem, całą swą duszą i całym swym umysłem.

38 To jest pierwsze i największe przykazanie.

39 A drugie jest do niego podobne: Będziesz miłował swego bliźniego jak samego siebie.

40 Na tych dwóch przykazaniach opiera się całe Prawo i Prorocy.

Może zauważysz, że w Nowym Testamencie na tej liście pojawia się jeszcze „umysł”. To dlatego, że Nowy Testament był pisany po grecku, dla ludzi z innej kultury, dla których serce i dusza niekoniecznie obejmowały myślenie, więc trzeba było to dopowiedzieć wprost. To nie jest żadna sprzeczność, tylko przełożenie tej samej myśli na inny język i inny sposób myślenia. Podobnie ujmuje to św. Paweł, kiedy pisze, że kto miłuje bliźniego, ten wypełnił prawo Rz 13,8-10. Dziesięć przykazań nie jest więc osobną sprawą obok miłości, tylko opisem tego, jak ta miłość wygląda w konkretnych sytuacjach.

Dziesięć przykazań dzisiaj: co z tego dla mnie

Po pierwsze, zapytaj, co zajmuje pierwsze miejsce. Nie chodzi o to, żeby siebie oskarżać, tylko raczej o to, żeby uczciwie zobaczyć, co ciągle przekierowuje moją uwagę, i oddać to Bogu.

Po drugie, wyznacz dzień na odpoczynek. Jeden dzień w tygodniu bez pracy, z czasem na modlitwę, Pismo Święte i bliskich, zwykle wychodzi nam na zdrowie. To taki cotygodniowy trening zaufania, że świat nie runie, kiedy na chwilę przestanę go pilnować.

Po trzecie, traktuj ludzi z szacunkiem. Zacznij od rodziców i najbliższych, ale nie zatrzymuj się na nich, bo szacunek buduje relacje, a z relacji rośnie wiara.

Po czwarte, pilnuj serca, a nie tylko zachowania. Jezus pokazuje, że gniew i pożądliwość zaczynają się w środku, długo zanim cokolwiek zrobimy. Im wcześniej je u siebie zauważę, tym łatwiej będzie mi nie dojść do miejsca, które rani mnie i innych.

Po piąte, bądź szczery i zadowolony. Szczerość daje wolność, a zadowolenie z tego, co mamy, naprawdę poprawia zdrowie emocjonalne, dlatego warto przestać ciągle porównywać się z innymi.

Po szóste, kochaj konkretnie. Jeśli nie czujesz wielkich uczuć, okazuj miłość w czynach, a uczucia z czasem pójdą za nimi. W odcinku Dzień 67: Chrześcijańskie zasady gry dodaję jeszcze jedno: same zasady nas nie zmienią, choćbyśmy znali je na pamięć. Dlatego Bóg obiecuje, że wpisze swoje prawo w nasze serca Jr 31,33.

Posłuchaj w podcaście

Dzień 24 · Księga Wyjścia 19-21Jak zadbać o zdrowe relacjePełny tekst dziesięciu przykazań i zasada kryjąca się za każdym z nich.

Dzień 25 · Księga Wyjścia 22-24Jak praktycznie okazywać miłośćPrawa z Księgi Wyjścia jako obraz Boga, któremu zależy na sprawiedliwości.

Dzień 59 · Księga Powtórzonego Prawa 3-4Czy prawo, które Bóg dał Izraelowi jest sensowneJak czytać dziwne prawa i dlaczego Izrael miał z nich być dumny.

Dzień 60 · Księga Powtórzonego Prawa 5-7Najważniejsze przykazanieSerce, dusza i siła, czyli co znaczy kochać Boga.

Dzień 61 · Księga Powtórzonego Prawa 8-10Jak żyć życiem, do którego Bóg nas stworzyłPo co Bóg prowadził Izraelitów przez pustynię i dlaczego liczy się serce.

Dzień 67 · Księga Powtórzonego Prawa 28-29Chrześcijańskie zasady gryDlaczego sama lista zasad nie wystarcza i co obiecuje Bóg.

Jeśli chcesz przejść ze mną przez całe Pismo Święte, zajrzyj do planu czytania Biblii. Każdy dzień to fragment do przeczytania i odcinek podcastu, w którym opowiadam, co z niego wynika.

Fragmenty Pisma Świętego pochodzą z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (Fundacja Wrota Nadziei, licencja CC BY-ND 4.0).