Blog

Tematy Nowy Testament

Co znaczy słowo ewangelia? Pierwsze zdanie Marka

Jacek Obolewicz · · 13 min czytania

Mosiężna trąbka
W tym artykule
  1. Dobra nowina, zanim stała się słowem kościelnym
  2. Jak pierwsze zdanie Marka brzmiało w Rzymie
  3. Dlaczego Marek nie zaczyna od narodzin Jezusa
  4. Chrzest Jezusa: najpierw tożsamość, potem zadanie
  5. Królestwo Boże w roku 30: cztery warstwy znaczeń
  6. Warto zapamiętać
  7. Co z tego dla mnie dzisiaj
  8. Posłuchaj w podcaście

Co znaczy słowo „ewangelia”? Po grecku brzmi ono euangelion i oznacza po prostu „dobrą nowinę”, czyli wiadomość, która zmienia sytuację ludzi, którzy ją słyszą. Zanim stało się nazwą czterech ksiąg na początku Nowego Testamentu, a potem słowem kojarzonym głównie z kościołem, używano go w świecie greckim i rzymskim do ogłaszania zwycięstw oraz narodzin władców. Marek sięga po to słowo już w pierwszym zdaniu swojej księgi i dlatego jego słuchacze w Rzymie mogli usłyszeć w nim coś o wiele większego niż tytuł: ogłoszenie, kto naprawdę rządzi.

Dobra nowina, zanim stała się słowem kościelnym

Wyobraź sobie posłańca, który po wielkiej bitwie wbiega do miasta i woła, że jest zwycięstwo. Właśnie to jest euangelion w swoim najprostszym znaczeniu: nie książka, nie doktryna i nie religia, tylko wiadomość, po której nic nie jest już takie jak wcześniej. Wiem, że może ci się to wydawać dziwne, bo my to słowo znamy tak dobrze, że prawie przestaliśmy je słyszeć. Mówimy „ewangelia na dzisiaj” albo „głosić ewangelię” i od razu uruchamia się w nas kościelne skojarzenie, a przecież pierwsi słuchacze Marka mieli w głowie zupełnie inne obrazy.

Dobrze to widać na napisie z Priene, miasta leżącego w dzisiejszej Turcji, który pochodzi z około dziewiątego roku przed Chrystusem. Narodziny cesarza Augusta nazwano tam dobrą nowiną dla całego świata, i to właśnie tym słowem. Dla ludzi, którzy tak pisali, nowy władca oznaczał nową epokę i nowy porządek, a wieść o jego urodzinach była czymś, co rozgłaszano po całym imperium. To jeszcze nie ma nic wspólnego z chrześcijaństwem, to zwyczajna polityczna dobra nowina cesarstwa.

O tym, że rzymska propaganda też miała swoją „dobrą nowinę” i że Marek pisał na jej tle, opowiadam już na samym początku czytania tej księgi, w odcinku Najważniejsze przesłanie Marka. Samo słowo „ewangelia” wyjaśniam też krótko przy Mateuszu. Mówię o nim w odcinku Łącznik między Starym a Nowym Testamentem, gdzie zaznaczam, że oznacza ono po prostu dobrą nowinę. Każdy z nas może jednak mieć o tym, czym ta nowina jest, dość różne pomysły.

Jak pierwsze zdanie Marka brzmiało w Rzymie

Początek ewangelii Jezusa Chrystusa, Syna Bożego. Jak jest napisane u Proroków: Oto ja posyłam mego posłańca przed twoim obliczem, który przygotuje twoją drogę przed tobą. Głos wołającego na pustyni: Przygotujcie drogę Pana, prostujcie jego ścieżki.

To początek Ewangelii według św. Marka . Najpewniej została ona spisana w Rzymie, w drugiej połowie lat sześćdziesiątych, czyli mniej więcej między rokiem 65 a 70. Wielu badaczy uważa, że usłyszała ją wspólnota chrześcijan, która dopiero co przeszła prześladowanie za cesarza Nerona. Starożytna tradycja wiąże Marka z apostołem Piotrem, a o tym, kto tę Ewangelię opowiadał, kto jej słuchał i jak się jej słuchało na głos, piszę w osobnym tekście: Ewangelia Marka oczami pierwszych słuchaczy. Ogólny obraz całej księgi znajdziesz we wstępie do Ewangelii św. Marka.

Że Marek pisze dla ludzi ze świata rzymskiego, widać po drobiazgach: tłumaczy żydowskie zwyczaje związane z myciem rąk i naczyń , a aramejskie słowa, które przytacza, zaraz opatruje przekładem. Nikt nie tłumaczy rzeczy, które wszyscy znają. Dlatego to samo pierwsze zdanie mogło trafić do trzech różnych osób na trzy różne sposoby i warto każdą z nich zobaczyć osobno.

Pierwsza osoba to Żyd, który uwierzył w Jezusa. Słyszy „Jezus Chrystus” i wie, że „Chrystus” nie jest nazwiskiem, tylko tytułem: po hebrajsku Mesjasz, po grecku Pomazaniec, czyli ten, na którego czekał cały naród. O tym, kim jest Mesjasz, piszę w osobnym tekście o Mesjaszu. Druga osoba to poganin, który wychował się w rzymskim świecie. On słyszy „Syn Boży” i od razu myśli o cesarzu, bo właśnie takie tytuły nosili władcy i tak ich nazywano w napisach i na monetach. Trzecia osoba to ktoś już ochrzczony, kto słyszy w tym zdaniu po prostu wyznanie swojej wiary.

Warto też zauważyć jedną rzecz o rękopisach, którą podaję spokojnie i bez robienia z tego sporu. Słów „Syna Bożego” nie ma w niektórych bardzo starych odpisach pierwszego wersetu, a mimo to ta Ewangelia i tak dochodzi do tego samego wyznania. Pod krzyżem wypowiada je rzymski setnik . Pierwsze zdanie i ostatnie wielkie wyznanie spinają więc całą księgę jak klamra.

Dlaczego Marek nie zaczyna od narodzin Jezusa

Mateusz i Łukasz opowiadają o narodzinach Jezusa, a Marek w ogóle ich nie opisuje. Dla człowieka z tamtego świata to mogło być zaskakujące, bo przy władcach właśnie narodziny i znaki towarzyszące im uważano za początek całej opowieści. Marek zaczyna zupełnie gdzie indziej: od Jana na pustyni, który głosi chrzest pokuty i do którego przychodzi cała kraina judzka oraz mieszkańcy Jerozolimy .

Przez pierwsze osiem wersetów bohaterem wydaje się Jan, ale cały ten fragment działa trochę jak reflektor skierowany na kogoś, kto jeszcze nie wszedł na scenę. Marek buduje pozycję Jezusa przez Jana, jakby chciał powiedzieć: nie proszę was jeszcze, żebyście uwierzyli Jezusowi, posłuchajcie najpierw człowieka, którego już uznajecie za proroka. Kiedyś słuchałem wywiadu z Alexem O’Connorem, prowadzącym kanał Cosmic Skeptic. Powiedział w nim, że gdyby mógł cofnąć się w czasie do jednego wydarzenia, wybrałby właśnie chrzest Jezusa, bo chciałby usłyszeć, co dokładnie mówił Jan Chrzciciel. Mnie ten wybór zastanowił, bo pokazuje, jak mocno ta scena zostaje w głowie nawet komuś, kto wcale nie jest po stronie wiary. O samym Janie więcej przeczytasz w tekście o Janie Chrzcicielu.

Marek mówi nam też, kim jest Jan, ale robi to bez żadnych słów wyjaśnienia. Jan ubiera się w sierść wielbłądzią i skórzany pas. To nie jest opis ekscentryka, tylko prawie kostium Eliasza, bo o proroku Eliaszu Biblia mówi, że był owłosiony i przepasany skórzanym pasem . Na samym końcu Starego Testamentu Bóg obiecuje zresztą, że poślę Eliasza, zanim przyjdzie ten wielki dzień Pana . Tę zapowiedź omawiam w odcinku o dziesięcinie, bo właśnie tak kończy się Księga Malachiasza: O co chodzi z dziesięciną. Marek, który nie marnuje słów, zatrzymuje akcję tylko po to, żeby pokazać nam ten strój.

Jest tu jeszcze jedna subtelność. Zdanie o głosie wołającym na pustyni pochodzi z Księgi Izajasza, gdzie pierwotnie chodzi o przygotowanie drogi dla samego Boga, który wraca do swojego ludu . Marek bierze ten tekst i stosuje go do opowieści o Jezusie. Nigdzie nie pisze wprost „Jezus jest Bogiem”, ale starożytni autorzy bardzo często argumentowali opowieścią i aluzją, a nie paragrafem. Czytelnik, który zna Izajasza, mógł tu zatrzymać się z myślą: chwileczkę, przecież to zdanie mówiło o przyjściu Boga. Samą Księgę Izajasza od rozdziału czterdziestego, czyli początek jej drugiej części pełnej pocieszenia, czytamy w odcinku Pocieszenie w trudnościach.

Chrzest Jezusa: najpierw tożsamość, potem zadanie

Gdy Jezus pojawia się w Ewangelii po raz pierwszy, nic nie mówi, nikogo nie naucza i niczego nie uzdrawia. Po prostu staje w tej samej kolejce, w której stoją ludzie przyjmujący chrzest pokuty . A potem dzieje się coś, co po polsku brzmi łagodniej, niż brzmi po grecku: niebo nie tyle „rozstępuje się”, ile zostaje rozdarte . To samo greckie słowo wróci bardzo blisko końca księgi, kiedy rozdziera się zasłona w świątyni, i o tym piszę osobno w tekście o rozdarciu zasłony w świątyni.

Najważniejsze są jednak słowa z nieba: „Ty jesteś moim umiłowanym Synem, w którym mam upodobanie”. W pierwszym wersecie to narrator mówił do czytelnika, że Jezus jest Synem Bożym, a tutaj Ojciec mówi to samo do Jezusa osobiście. Zauważ, co jest w tym zdaniu pominięte: nie ma tam polecenia, zadania ani misji do wykonania. Jezus jeszcze nic nie zrobił, a Bóg już mówi mu, kim jest i że jest kochany. Najpierw tożsamość, dopiero potem służba, i to jest dokładnie kolejność, którą Marek chce zapisać w głowie swoich słuchaczy.

Królestwo Boże w roku 30: cztery warstwy znaczeń

Lecz potem, gdy Jan został wtrącony do więzienia, Jezus przyszedł do Galilei, głosząc ewangelię królestwa Bożego; I mówiąc: Wypełnił się czas i przybliżyło się królestwo Boże. Pokutujcie i wierzcie ewangelii.

Tutaj słowo „ewangelia” pada po raz kolejny i nie jest już mowa o ewangelii „o Jezusie”, tylko o ewangelii Królestwa Bożego . Jezus nie głosi więc hasła „idź do nieba”, ani „bądź dobrym człowiekiem”. Ogłasza, że Królestwo Boże się przybliżyło, i zakłada, że ludzie wiedzą, o czym mówi. A oni naprawdę wiedzieli, tyle że każdy z nich mógł usłyszeć co innego.

Dla Żyda w Galilei, pod rzymską okupacją i z pamięcią Dawida oraz wyjścia z Egiptu, to nie była definicja z katechizmu, tylko zestaw nadziei. Można w nim wyróżnić cztery warstwy:

  • pytanie o to, kto naprawdę rządzi światem: z punktu widzenia Rzymu odpowiedź brzmiała, że cesarz, a z punktu widzenia wielu Żydów, że Bóg;
  • nadzieja, że Bóg wreszcie wraca do swojego ludu i znowu działa pośród niego, bo świątynia stoi, ofiary są składane, a świat nie wygląda tak, jak zapowiadali prorocy;
  • przekonanie, że Bóg odsłoni prawdę i naprawi świat, choć często przez wielkie wstrząsy, bo celem nie jest zagłada, tylko przywrócenie właściwego porządku;
  • marzenie o sprawiedliwości, którą prorocy opisywali jako troskę o ubogich, uczciwe sądy, koniec wyzysku i pokój.

Gdyby w Galilei roku 30 przeprowadzić ankietę, prawie wszyscy zgodziliby się z hasłem „chcemy Królestwa Bożego”. Odpowiedzi na pytanie, jak ono ma wyglądać, byłyby jednak zupełnie różne. I tu jest coś, co mnie zaskoczyło: Jezus wcale nie próbuje go zdefiniować. On je ogłasza, a potem pokazuje w działaniu, scena po scenie, jakby cała dalsza historia miała dopiero odpowiedzieć, co to znaczy.

Przyznam, że przy tym fragmencie złapałem się na czymś niewygodnym. Zetknąłem się kiedyś z nauczaniem, w którym Królestwo Boże było obszarem panowania króla, a żyjąc w Królestwie, żyjesz w możliwościach króla, i w tym ujęciu rzeczywiście mi to siadało. Przy Marku zacząłem to jednak kwestionować, bo zobaczyłem, jak bardzo byłem przywiązany do jednej definicji czegoś, co dla tamtych ludzi mogło mieć cztery różne warstwy. To nauczyło mnie pokory w czytaniu: zanim powiem, co coś znaczy, warto zapytać, co mogli w tym usłyszeć ci, do których to mówiono.

Ciekawe jest też to, jak Łukasz pokazuje tę samą dobrą nowinę w synagodze w Nazarecie. Jezus czyta tam proroctwo Izajasza, w którym według UBG pada zdanie o tym, żeby „głosić ewangelię ubogim” , a po grecku jest to czasownik z tego samego rdzenia co nasza „ewangelia”. Opowiadam o tym w odcinku Boże Królestwo w działaniu: dobra nowina ma konkretnych adresatów i konkretne skutki dla ludzi na marginesie.

Warto zapamiętać

  • Słowo „ewangelia” znaczy „dobra nowina” i długo funkcjonowało poza religią: tak nazywano wieść o zwycięstwie albo o nowym władcy.
  • Napis z Priene nazywa narodziny cesarza Augusta dobrą nowiną dla świata, a Marek ogłasza inną: o Jezusie Chrystusie.
  • „Chrystus” to nie nazwisko, tylko tytuł: Mesjasz, Pomazaniec.
  • Marek nie zaczyna od narodzin, tylko od Jana na pustyni, który jest jak reflektor skierowany na Jezusa.
  • Pierwsze słowa Boga w tej Ewangelii nie są zadaniem, tylko zapewnieniem: Ty jesteś moim umiłowanym Synem.
  • Królestwo Boże miało dla Galilejczyka co najmniej cztery warstwy, a Jezus nie definiuje go, tylko ogłasza i pokazuje.
  • Dla nas pytanie brzmi nie „czy popierasz króla”, tylko „kto ma ostatnie słowo w twoim życiu”.

Co z tego dla mnie dzisiaj

Mieszkamy w kraju bez monarchii i bez cesarza, więc zdanie „Jezus jest królem” łatwo brzmi dla nas jak religijne hasło albo jak coś, co ma się do polityki. My po prostu nie kumamy monarchii. Człowiek w imperium rzymskim nie pytał jednak, czy będzie miał władcę, tylko kto nim jest, i od odpowiedzi zależało, komu jest winien lojalność oraz czyj porządek świata jest prawdziwy. Dzisiejszy odpowiednik tego pytania nie brzmi więc „czy popierasz monarchię”, tylko „kto ma ostatnie słowo w sprawie tego, jak wygląda dobre życie”.

Możesz to sprawdzić na sobie, całkiem konkretnie. Zadaj sobie trzy pytania. Komu ufasz, gdy różne autorytety mówią ci sprzeczne rzeczy: mediom, znajomym, własnym nastrojom, a może komuś jeszcze innemu? Czyj głos decyduje o tym, co uznajesz za sukces? I czyja „dobra nowina” najgłośniej wybrzmiewa w twoim tygodniu, na przykład w reklamach, w pracy i w głowie tuż przed snem? Nie mówię tego, żeby wzbudzić poczucie winy. Mówię tak, bo właśnie na takie pytania Marek odpowiada już pierwszym zdaniem, i to zanim przejdzie do jakiegokolwiek cudu.

Drugi wniosek jest prostszy. Dobra nowina w znaczeniu Marka nie jest regułą do wypełnienia ani informacją do przyjęcia do wiadomości. To wiadomość o kimś, kto już przyszedł, i o Bogu, który najpierw mówi „jesteś moim synem”, a dopiero potem wysyła w drogę. Jeśli czytasz Pismo Święte, a po drodze zdarza ci się czuć, jakbyś miał do zrobienia kolejną listę zadań, wróć do tego miejsca. Pierwsze słowa Boga w Ewangelii Marka nie były poleceniem.

Posłuchaj w podcaście

Jeśli chcesz przeczytać Ewangelię Marka od początku do końca, jednym ciągiem i na głos, tak jak słyszeli ją pierwsi słuchacze, zajrzyj do planu czytania Biblii. Pójdziemy przez nią razem, a potem dalej, przez całe Pismo Święte.

Fragmenty Pisma Świętego pochodzą z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (Fundacja Wrota Nadziei, licencja CC BY-ND 4.0).