Jak przeżyć żałobę: co Biblia mówi o stracie i nadziei
W tym artykule
Jak przeżyć żałobę? Powiem uczciwie: Biblia nie daje na to żadnej techniki ani terminu i nie obiecuje, że po miesiącu albo po roku na pewno będzie lżej. Pokazuje za to trzy rzeczy, które mogą być oparciem, kiedy ktoś bliski odszedł. Po pierwsze, płacz jest w porządku, bo nawet Jezus płakał przy grobie swojego przyjaciela. Po drugie, nie trzeba przechodzić przez to samemu. Po trzecie, jest nadzieja, która nie zabiera smutku, ale sprawia, że ten smutek nie jest bez dna. Jeśli czytasz to świeżo po stracie, nie musisz niczego robić „dobrze”. Możesz przeczytać tylko ten akapit i wrócić do reszty kiedy indziej, kiedy będziesz mieć na to siłę.
Co Biblia mówi o żałobie: wolno płakać
Najkrótszy werset w Biblii to tylko dwa słowa: „Jezus zapłakał”. Opowiadam o nim w odcinku Dzień 137: Czy Bóg może przeżywać emocje. Tak wygląda ta scena przy grobie Łazarza, przyjaciela Jezusa, kiedy przychodzi do Niego Maria, siostra zmarłego:
Ewangelia św. Jana 11,33-3633 Kiedy Jezus zobaczył ją płaczącą i płaczących Żydów, którzy z nią przyszli, rozrzewnił się w duchu i zasmucił się. 34 I zapytał: Gdzie go położyliście? Odpowiedzieli mu: Panie, chodź i zobacz. 35 I Jezus zapłakał. 36 Wtedy Żydzi powiedzieli: Patrzcie, jak go miłował. Czytaj cały rozdziałUwspółcześniona Biblia Gdańska33 Kiedy Jezus zobaczył ją płaczącą i płaczących Żydów, którzy z nią przyszli, rozrzewnił się w duchu i zasmucił się.
34 I zapytał: Gdzie go położyliście? Odpowiedzieli mu: Panie, chodź i zobacz.
35 I Jezus zapłakał.
36 Wtedy Żydzi powiedzieli: Patrzcie, jak go miłował.
Zwróć uwagę na jedną rzecz, która łatwo umyka: Jezus wie, co za chwilę zrobi, bo za kilka minut wskrzesi Łazarza. A mimo to płacze. W odcinku Dzień 301: Dlaczego Jezus czekał mówię, że poruszył Go ból sióstr i bliskich zmarłego, i że to jest dla mnie odpowiedź na pytanie, czy Boga w ogóle obchodzi nasz ból. Obchodzi.
Skoro tak, to łzy nie są oznaką słabej wiary. Smutek po śmierci kogoś bliskiego, czy to męża, żony, przyjaciela, dziecka, czy rodzica, jest po prostu miarą tego, jak bardzo tę osobę kochaliśmy. W odcinku o śmierci żony proroka Ezechiela, Dzień 157, zwracam uwagę, że Biblia w wielu miejscach pokazuje, że w naszym życiu jest miejsce na żal, na opłakiwanie i na łzy, a strata kogoś wyjątkowego to przerażające doświadczenie. Podobnie w odcinku Dzień 138 mówię o tym, że w czasach biblijnych żałobę przeżywało się razem z innymi, we wspólnocie, i że dla nas dzisiaj jest to równie ważne.
Jak poradzić sobie ze stratą: nie rób tego sam
Św. Paweł napisał w Liście do Rzymian bardzo proste zdanie:
List do Rzymian 12,1515 Radujcie się z tymi, którzy się radują, a płaczcie z tymi, którzy płaczą. Czytaj cały rozdziałUwspółcześniona Biblia GdańskaRadujcie się z tymi, którzy się radują, a płaczcie z tymi, którzy płaczą.
Cytuję je w odcinku Dzień 212: Jak być wsparciem dla ludzi w potrzebie, razem z prostą zasadą z mojego domu: nie płaczemy sami. Jeśli ktoś chce pobyć sam, to szanujemy to, ale nie zostawiamy go samego na długo, i ktoś jest obok, nawet jeśli nic nie mówi. To bardzo prosta zasada, a przy żałobie przydaje się jeszcze bardziej niż na co dzień.
Jeśli to ty jesteś po stracie, możesz to zdanie odwrócić i powiedzieć sobie: nie muszę przechodzić przez to sam. Napisz do kogoś choćby jedno zdanie: „jest mi bardzo ciężko”. I nie szukaj kogoś, kto wszystko ci mądrze wyjaśni, tylko kogoś, kto wytrzyma twoją ciszę i twój płacz. Wspólnota ludzi wierzących bywa do tego dobrym miejscem, ale to samo może zrobić przyjaciel, siostra albo sąsiadka. Jeśli nie masz w pobliżu nikogo takiego, porozmawiaj z kapłanem, lekarzem albo psychologiem, bo szukanie wsparcia nie jest żadną słabością.
Możesz powiedzieć Bogu wszystko, także „dlaczego”
Księga Lamentacji powstała po zburzeniu Jerozolimy, kiedy ludzie stracili swoje miasto, świątynię i wielu bliskich, i jest jedną z najsmutniejszych ksiąg w całej Biblii. Dla mnie jest jednak także bardzo uwalniająca, bo pokazuje, że Bóg nie ma problemu z naszymi emocjami. W odcinku Dzień 237: Jak się modlić w obliczu największej tragedii mówię wprost, że nie musimy niczego w sobie tłumić i możemy wyrzucić przed Bogiem żal, złość i pytanie „dlaczego mnie to spotkało?”. Bóg się na to pytanie nie obrazi. Może nie dać nam od razu odpowiedzi, ale nie każe nam udawać, że nic się nie stało. W Biblii nie ma zachęty, żeby ukrywać cierpienie za uśmiechem, za to modlitw, w których ludzie mówią Bogu, jak bardzo jest im ciężko, jest sporo, także w psalmach.
Jedna z takich modlitw to krótkie wołanie: „Spójrz, PANIE, bo jestem utrapiona”. Lamentacje 1,2020 Spójrz, PANIE, bo jestem utrapiona, moje wnętrzności drżą, moje serce przewraca się we mnie, gdyż uparcie się buntowałam. Na dworze miecz osieroca, [a] w domu nie ma nic oprócz śmierci. Czytaj cały rozdziałUwspółcześniona Biblia Gdańska Czasem po prostu nie ma się siły na dłuższą modlitwę i wtedy naprawdę wystarczy powiedzieć: „Spójrz na mnie”.
W środku tej samej księgi są zdania, które w Dniu 238 nazywam sercem całej księgi:
Lamentacje 3,22-2322 To wielkie miłosierdzie PANA, że nie zginęliśmy, gdyż nie ustaje jego litość. 23 Każdego poranka się odnawia, wielka jest twoja wierność. Czytaj cały rozdziałUwspółcześniona Biblia Gdańska22 To wielkie miłosierdzie PANA, że nie zginęliśmy, gdyż nie ustaje jego litość.
23 Każdego poranka się odnawia, wielka jest twoja wierność.
Zwróć uwagę, że w chwili, gdy autor to pisze, jego okoliczności wcale się nie poprawiły, bo Jerozolima nadal leży w gruzach. Czyli ta nadzieja nie bierze się z tego, że jest lepiej, tylko z tego, jaki jest Bóg. Nie musisz tego teraz czuć, wystarczy, że to usłyszysz i zostawisz sobie gdzieś z tyłu głowy.
Jak pocieszyć osobę w żałobie
Może być i tak, że to nie ty straciłeś kogoś bliskiego, tylko ktoś obok ciebie, a ty nie wiesz, co powiedzieć. Biblia ma na to historię, a są nią przyjaciele Hioba. Hiob stracił dzieci, majątek i zdrowie, a kiedy jego trzej przyjaciele do niego dotarli, czytamy, że zrobili coś takiego:
Księga Hioba 2,1313 I siedzieli z nim na ziemi przez siedem dni i siedem nocy i żaden z nich nie przemówił do niego ani słowem. Widzieli bowiem ogrom [jego] bólu. Czytaj cały rozdziałUwspółcześniona Biblia GdańskaI siedzieli z nim na ziemi przez siedem dni i siedem nocy i żaden z nich nie przemówił do niego ani słowem. Widzieli bowiem ogrom [jego] bólu.
W odcinku Dzień 209: Jak nie pocieszać cierpiących mówię, że przez te pierwsze siedem dni zrobili najlepszą rzecz, jaką mogli zrobić: nic nie mówili, tylko byli przy nim. Kłopoty zaczęły się dopiero wtedy, kiedy otworzyli usta. Wzięli swoją poukładaną teologię i przyłożyli ją do człowieka, który cierpiał z powodów, których żaden z nich nie znał. A prawdziwe zdania, powiedziane w złym momencie, potrafią tylko ranić. Hiob odpowiada im później, że wszyscy są „przykrymi pocieszycielami”. Księga Hioba 16,22 Słyszałem wiele takich rzeczy; wy wszyscy jesteście przykrymi pocieszycielami. Czytaj cały rozdziałUwspółcześniona Biblia Gdańska
Z obu odcinków o pocieszaniu, czyli z dni 209 i 212, wyciągam kilka prostych rzeczy.
Czego raczej nie mówić.
- Zdań, które mają wszystko wyjaśnić albo szybko zamknąć temat, na przykład „Bóg tak chciał”, „czas leczy rany” czy „wszystko po coś jest”. Nikt z nas nie wie, dlaczego akurat ta osoba odeszła, tak samo jak przyjaciele Hioba nie wiedzieli, dlaczego spotkało go to nieszczęście.
- Szukania winnych i powodów. Elifaz, pierwszy z przyjaciół Hioba, był przekonany, że za każdym nieszczęściem stoi czyjś grzech, i po prostu nie miał racji.
- Rzucania wersetów z pamięci, bo nawet dobry werset, powiedziany zbyt szybko, nie pomaga.
Co zrobić.
- Bądź. Usiądź obok, przynieś obiad, zrób zakupy albo zadzwoń. Nie zostawiaj tej osoby samej, także po pogrzebie, kiedy wszyscy inni wracają już do swoich spraw.
- Słuchaj. Przyznaję w odcinku, że sam mam skłonność do tego, żeby od razu szukać rozwiązań i dawać rady, i że nie zawsze to pomaga. Najpierw jest słuchanie, a dopiero potem, jeśli w ogóle, słowa.
- Powiedz uczciwie, że nie wiesz. „Nie wiem, co powiedzieć, ale jestem przy tobie” to dużo lepsze zdanie niż najmądrzejsza rada. Przyjaciele Hioba też mogli tak zrobić i powiedzieć mu po prostu: my nie rozumiemy, co się wydarzyło.
- Płacz z płaczącym.
- Pamiętaj o nadziei, ale nie narzucaj jej. W odcinku 212 mówię, że kiedy jest się w dole, trudno dostrzec przyszłość, i dlatego dobrze mieć obok kogoś, kto wyjrzy ponad ten dół. Może to być zwykłe zdanie: „Nie musisz teraz wiedzieć, jak to będzie. Jestem tu”.
Żałoba po śmierci bliskiej osoby a nadzieja zmartwychwstania
Ludzie w pierwszych wspólnotach chrześcijańskich też tracili bliskich i też zadawali sobie pytanie, co dalej z tymi, którzy odeszli. Do takich właśnie ludzi napisał św. Paweł w Pierwszym Liście do Tesaloniczan:
1 List do Tesaloniczan 4,13-1413 A nie chcę, bracia, abyście byli w niewiedzy co do tych, którzy zasnęli, abyście się nie smucili jak inni, którzy nie mają nadziei. 14 Jeśli bowiem wierzymy, że Jezus umarł i zmartwychwstał, to też tych, którzy zasnęli w Jezusie, Bóg przyprowadzi wraz z nim. Czytaj cały rozdziałUwspółcześniona Biblia Gdańska13 A nie chcę, bracia, abyście byli w niewiedzy co do tych, którzy zasnęli, abyście się nie smucili jak inni, którzy nie mają nadziei.
14 Jeśli bowiem wierzymy, że Jezus umarł i zmartwychwstał, to też tych, którzy zasnęli w Jezusie, Bóg przyprowadzi wraz z nim.
Przeczytaj to uważnie, bo tu ważne jest każde słowo. Paweł nie pisze: nie smućcie się. Pisze: nie smućcie się tak, jak ci, którzy nie mają nadziei. Czyli smutek zostaje, ale wiara w zmartwychwstanie sprawia, że nie jest on ostatnim słowem. Omawiam ten fragment w odcinku Dzień 347: Zawsze można żyć lepiej, w którym widać, jak bardzo wspólnota w Tesalonikach martwiła się o tych, którzy odeszli, i jak Paweł ich uspokaja. Na końcu tego fragmentu dodaje: „Dlatego pocieszajcie się wzajemnie tymi słowami”. 1 List do Tesaloniczan 4,1818 Dlatego pocieszajcie się wzajemnie tymi słowami. Czytaj cały rozdziałUwspółcześniona Biblia Gdańska
Podstawą tej nadziei jest sam Jezus, który do Marty, siostry zmarłego Łazarza, mówi tak:
Ewangelia św. Jana 11,25-2625 I powiedział do niej Jezus: Ja jestem zmartwychwstaniem i życiem. Kto we mnie wierzy, choćby i umarł, będzie żył. 26 A każdy, kto żyje i wierzy we mnie, nigdy nie umrze. Czy wierzysz w to? Czytaj cały rozdziałUwspółcześniona Biblia Gdańska25 I powiedział do niej Jezus: Ja jestem zmartwychwstaniem i życiem. Kto we mnie wierzy, choćby i umarł, będzie żył.
26 A każdy, kto żyje i wierzy we mnie, nigdy nie umrze. Czy wierzysz w to?
O tym samym mówi rozdział 15 Pierwszego Listu do Koryntian, który omawiam w odcinku Dzień 337: Problem zmartwychwstania: Chrystus został wskrzeszony z martwych i stał się pierwszym plonem tych, którzy zasnęli. 1 List do Koryntian 15,2020 Tymczasem jednak Chrystus został wskrzeszony z martwych i stał się pierwszym plonem tych, którzy zasnęli. Czytaj cały rozdziałUwspółcześniona Biblia Gdańska To nie jest sposób na to, żeby przestało boleć, tylko fundament, na którym można stanąć wtedy, kiedy boli.
W tradycji katolickiej modlitwa za zmarłych jest częścią przeżywania żałoby: pozwala nie tylko tęsknić, ale też coś dla bliskiej osoby zrobić. Jeśli chcesz się pomodlić słowami Pisma, zajrzyj do artykułu o Psalmie 130.
Co z tego dla mnie dzisiaj
- Pozwól sobie płakać. Jezus też płakał przy grobie przyjaciela, chociaż wiedział, że to jeszcze nie koniec.
- Nie zostawaj sam. Wybierz jedną osobę i powiedz jej, jak naprawdę jest. A jeśli sam jesteś blisko kogoś w żałobie, to po prostu siedź przy nim i bądź.
- Mów Bogu, jak jest. Mów Mu także swoje „dlaczego” i swoją złość. Jeśli nie masz słów, powiedz tylko: „Spójrz na mnie”.
- Trzymaj się nadziei jak liny. Nie dlatego, że już ci lżej, tylko z powodu tego, kim jest Bóg i co zrobił Jezus.
Jeśli pocieszenia szukasz w gotowych słowach, mamy zbiór pocieszających cytatów z Biblii i artykuł o Psalmie 23, w którym pada zdanie o chodzeniu doliną cienia śmierci i o Bogu, który jest wtedy z nami Księga Psalmów 23,44 Choćbym nawet chodził doliną cienia śmierci, zła się nie ulęknę, bo ty jesteś ze mną; twoja laska i kij pocieszają mnie. Czytaj cały rozdziałUwspółcześniona Biblia Gdańska. O tym, jak Hiob przeszedł przez swoje cierpienie i co nam to mówi, przeczytasz we wstępie do Księgi Hioba.
Jedno ważne zdanie na koniec. Żałoba nie ma terminu i każdy przeżywa ją inaczej. Jeśli jednak po wielu miesiącach nie pozwala ci normalnie funkcjonować albo pojawiają się myśli, że nie warto żyć, porozmawiaj z lekarzem lub psychologiem. W nagłej sytuacji zadzwoń pod numer 112 albo na telefon zaufania 116 123. Sięgnięcie po taką pomoc nie jest brakiem wiary.
Posłuchaj w podcaście
Jeśli chcesz przejść ze mną przez całe Pismo Święte, zajrzyj do planu czytania Biblii. Każdy dzień to fragment do przeczytania i odcinek podcastu, w którym opowiadam, co z niego wynika.
Fragmenty Pisma Świętego pochodzą z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (Fundacja Wrota Nadziei, licencja CC BY-ND 4.0).







