Żony bądźcie poddane mężom: do kogo mówi Kol 3,18-4,1?

„Żony, bądźcie poddane swym mężom” to jedno z najczęściej cytowanych, a najrzadziej czytanych w całości zdań Pisma Świętego. To zdanie apostoł Paweł napisał w Liście do Kolosan, w rozdziale trzecim, i otwiera ono krótki fragment o zasadach dla domu, który ciągnie się od Kol 3,18 do Kol 4,1. Paweł zwraca się w tej części do kilku konkretnych grup ludzi, nie tylko do żon. Mamy tu po kolei żony, mężów, dzieci, ojców, niewolników i panów.

I najlepszy numer jest taki, że większość osób zatrzymuje się na pierwszym zdaniu, no bo to ono wzbudza największe emocje: „Żony, bądźcie poddane swym mężom, jak przystoi w Panu” Kol 3,18. Chciałbym tutaj jednak pokazać, że ten fragment jest przede wszystkim fragmentem do mężczyzn, mimo że otwiera się zupełnie inaczej. I wiem, że może ci się to wydawać całkiem niedorzeczne. No jak? Przecież tam jest napisane „żony”, nie? Ale z drugiej strony zobacz, kim są kolejni odbiorcy i ile miejsca Paweł komu poświęca. Jeżeli przeczytasz ten fragment oczami ludzi, do których był pisany w pierwszej kolejności, czyli wspólnoty w Kolosach, czyli ludzi, którzy żyli w I wieku naszej ery w mieście o nazwie Kolosy i żyli w totalnie innej kulturze niż my, to nagle się okaże, że ten fragment nabiera zupełnie innej głębi. Wystarczy zdjąć nasze współczesne okulary i założyć okulary ludzi, do których ten list był adresowany.

Jedna rzecz powinna być powiedziana na samym początku, żeby była absolutnie jasna. Ten tekst nikomu nie daje prawa do krzywdzenia drugiego człowieka: ani żony, ani dziecka, ani nikogo w domu. Jeżeli ktoś używa go po to, żeby kogoś zastraszyć albo upokorzyć, to czyta go wbrew temu, co jest w nim napisane. To jest karygodne. To jedna z najgorszych rzeczy, jakie można zrobić z Biblią: wyrwać jakiś fragment z kontekstu i używać go po to, żeby krzywdzić innych. Mając to za sobą, przejdźmy do tego, co w tym liście faktycznie jest napisane.

Jak wyglądał dom w Kolosach

Kolosy były prowincjonalnym miastem we Frygii. Kiedyś było to miasto naprawdę znaczące, ale za czasów Pawła było już raczej w cieniu sąsiedniej Laodycei. Nie wyobrażam sobie, żeby przeciętny wierzący z Kolos siedział wieczorem nad Arystotelesem i analizował, jak powinien wyglądać porządny dom. Oni nie musieli czytać filozofów, żeby to wiedzieć. Tak po prostu wyglądał świat, w którym żyli.

Co w takim razie było dla nich oczywiste? Po pierwsze, że dom ma hierarchię. Nikt nie dyskutował o tym, czy ojciec powinien być głową rodziny, tak samo jak my dzisiaj nie dyskutujemy o tym, czy rodzice odpowiadają za swoje małe dzieci. To było założenie wyjściowe, coś prawie jak grawitacja. Po drugie, że mężczyzna ma władzę, i to nie tylko w sensie zwyczajowym, ale także prawnym. Rzymski ojciec rodziny nie był kimś w rodzaju „lidera”, który motywuje resztę domowników. Był formalną głową całego gospodarstwa, czyli pod jego władzą była żona, dzieci, niewolnicy i cały majątek. Po trzecie, że dzieci mają słuchać, i nikt nie zakładał, że trzeba prowadzić rozmowy o stylach wychowania. Po czwarte, że niewolnictwo jest normalną częścią rzeczywistości, czymś tak oczywistym, jak dla nas państwo albo pieniądze. My dziś zaczynamy od pytania, czy niewolnictwo w ogóle jest moralne. Oni od tego pytania nie zaczynali.

Wyobraź sobie więc, że ten list jest czytany na głos w jednym z takich domów, przy wszystkich. Ktoś słucha go jako żona, ktoś jako dziecko, ktoś jako niewolnik, a ktoś jako ojciec i pan całego domu. I wszyscy doskonale znają zasady tej gry, bo żyją według nich na co dzień. Pytanie brzmi: co Paweł z tymi zasadami zrobił?

Paweł nie burzy porządku domu, tylko przypomina, że ojciec też ma Pana

Łatwo założyć, że Paweł chce od razu przewrócić całą tę strukturę do góry nogami. On jednak robi coś innego. Bierze porządek, który już istnieje, i stawia nad nim nowego Pana. Świat mówi: ojciec jest głową domu. Paweł nie odpowiada na to: „wcale nie jest”. Mówi raczej: dobrze, ale ojciec też ma Pana, przed którym odpowiada. To subtelna różnica, ale w praktyce ogromna.

Zobacz, jak ten fragment brzmi w całości:

Żony, bądźcie poddane swym mężom, jak przystoi w Panu. Mężowie, miłujcie [wasze] żony i nie bądźcie surowi wobec nich. Dzieci, bądźcie posłuszne rodzicom we wszystkim, to bowiem podoba się Panu. Ojcowie, nie pobudzajcie do gniewu waszych dzieci, aby nie upadały na duchu.

Kol 3,18-21. Zwróć uwagę na dwa małe dopiski, które bardzo łatwo przeoczyć: „jak przystoi w Panu” i „to bowiem podoba się Panu”. To nie jest ozdobnik. Paweł nie zmienia tu samej roli, którą ktoś pełni w domu, tylko zmienia jej powód. Wcześniej w domu obowiązywała zasada „bo ojciec ma władzę i tak ma być”. Teraz obowiązuje zasada „bo wszyscy, łącznie z ojcem, mamy tego samego Pana”. Czyli Paweł zmienia fundament, na którym stoi cały dom, a nie robi drobnej kosmetyki.

Warto też zajrzeć do pokrewnego fragmentu z Listu do Efezjan, bo tam widać to jeszcze wyraźniej. Paweł zaczyna go od zdania, które bardzo często się pomija: Ef 5,21, czyli od wezwania, żeby poddawać się sobie nawzajem w bojaźni Bożej. Dopiero potem pojawiają się żony, mężowie, dzieci i ojcowie. W jednym z odcinków mówię o tym wprost: ten fragment nie zaczyna się od „żony, ulegajcie”, tylko od wzajemności, a mężczyźni dostają tam wręcz więcej miejsca niż kobiety. Możesz o tym posłuchać w odcinku o wzajemnym oddaniu.

Większość poleceń dostaje mężczyzna, bo mąż, ojciec i pan to ta sama osoba

Teraz obserwacja, która dla mnie zmieniła patrzenie na cały ten fragment. Zwykle czytamy go poziomo, jak listę: żony, mężowie, dzieci, ojcowie, niewolnicy, panowie. Spróbuj jednak przeczytać go pionowo, czyli zapytać, kto w tamtym domu kryje się pod każdą z tych ról. Okaże się, że mąż, ojciec i pan to w tamtym domu jest ten sam człowiek. Kiedy zbierzesz te trzy role w jedną kolumnę, wychodzi, że zdecydowaną większość poleceń dostaje właśnie on. Żona dostaje jedno zdanie. Dziecko dostaje jedno zdanie. A mężczyzna słyszy po kolei: kochaj swoją żonę i nie bądź wobec niej surowy, nie zniechęcaj swoich dzieci, bądź sprawiedliwy wobec tych, którzy dla ciebie pracują, i pamiętaj, że sam masz Pana w niebie.

Ten ostatni fragment brzmi tak:

Panowie, obchodźcie się ze sługami sprawiedliwie i słusznie, wiedząc, że i wy macie Pana w niebie.

Kol 4,1. Wyobraź sobie pierwsze czytanie tego listu. W domu siedzą żona, dzieci, niewolnicy i ojciec domu, który pod własnym dachem jest najwyższym autorytetem. I nagle, przy wszystkich, pada zdanie: „i wy macie Pana w niebie”. Dla nas to brzmi zwyczajnie, bo słyszeliśmy takie rzeczy setki razy. Dla tamtego człowieka to było bardzo mocne zdanie. Paweł mówi mu w gruncie rzeczy tak: nie jesteś ostatnią instancją w tym domu, ty też komuś odpowiadasz.

Każde polecenie dla mężczyzny ogranicza sposób, w jaki używa władzy

Jest jeszcze jeden wzór w tym fragmencie, który widać dopiero po dłuższej chwili. Mężowi Paweł nie mówi: „sprawuj władzę”. Mówi mu: kochaj. Ojcu nie mówi: „egzekwuj posłuszeństwo”. Mówi mu: nie zniechęcaj. Panu domu nie mówi: „zarządzaj skutecznie”. Mówi mu: bądź sprawiedliwy. Czyli każde polecenie, które dostaje człowiek mający w domu władzę, ogranicza sposób, w jaki z tej władzy korzysta.

Starożytny świat zadawał pytanie: jaką władzę ma ojciec? Paweł zadaje zupełnie inne pytanie: jak ojciec tej władzy używa? I dlatego, kiedy patrzę na ten fragment, widzę, że jest on mniej o podporządkowaniu słabszych silniejszym, a bardziej o podporządkowaniu silnych Chrystusowi.

Dlaczego zasady dla domu wynikają z wcześniejszych rozdziałów listu

Paweł nie wyskakuje z tym znikąd. Przez trzy rozdziały buduje jedną wizję: Chrystus jest przed wszystkim, w Nim wszystko się trzyma i to On jest głową wszelkiej zwierzchności i władzy (Kol 1,16-18, Kol 2,10). Dopiero kiedy ta wizja stoi, Paweł przechodzi do kuchni i sypialni, czyli do zwyczajnego życia w domu. Bez tej wizji jego polecenia dla domu wyglądałyby jak zwykły zbiór zasad dobrego wychowania. Z nią stają się konsekwencją tego, że Król został już ogłoszony. Opowiadam o całym tym liście w odcinku o Jezusie ponad wszystkim, a szerzej o liście piszę też we wstępie do Listu do Kolosan.

Zresztą tuż przed fragmentem o domu Paweł pisze, że wszystko, co robimy, w słowie lub w uczynku, mamy robić w imię Pana Jezusa (Kol 3,17). A dom, kuchnia i rozmowa przy stole są przecież częścią tego „wszystkiego”.

Dzieci, bądźcie posłuszne rodzicom: dla kogo i dlaczego

Kiedy czytam „dzieci, bądźcie posłuszne rodzicom”, mam w głowie jedną rzecz. Z tego zdania można zrobić dwa zupełnie różne komunikaty. Pierwszy brzmi: „Słuchaj mnie, bo w Biblii tak jest napisane”. Drugi brzmi: „Wiem, że kochasz Pana Jezusa, a słuchanie rodziców to jeden ze sposobów, żeby Mu to pokazać”. Gdybym miał to powiedzieć moim dzieciom, to zdecydowanie wolałbym ten drugi. Pierwszy komunikat stawia w centrum mnie i moją władzę, a drugi stawia w centrum Jezusa. I zobacz, że ten fragment jest napisany właśnie w ten drugi sposób, bo Paweł nie pisze „bo rodzice tak każą”, tylko „to bowiem podoba się Panu”.

Zauważ też zdanie, które Paweł kieruje do ojców: „nie pobudzajcie do gniewu waszych dzieci, aby nie upadały na duchu”. Paweł zakłada tu coś, co dla wielu ludzi w tamtym świecie wcale nie było oczywiste, czyli że dziecko można zniechęcić i że to ojciec może być powodem, dla którego dziecko traci serce. W świecie, w którym ojciec miał prawo do wszystkiego, takie zdanie naprawdę robi robotę.

Co Paweł mówi o niewolnikach

Nie chcę tego tematu obchodzić bokiem, bo dla współczesnego czytelnika to jest w tym fragmencie najtrudniejsze. Paweł nie pisze „zlikwidujcie niewolnictwo”. W tym liście nie ma takiego zdania i nie zamierzam udawać, że jest. Widzimy za to kilka innych rzeczy, które warto zauważyć. Niewolnik dostaje w tym liście godność, której jego świat mu nie dawał, bo słyszy, że tak naprawdę służy Panu, a nie tylko swojemu właścicielowi (Kol 3,22-24). Pan domu słyszy z kolei, że sam ma nad sobą Pana. W tym samym liście pada też zdanie, że w Chrystusie nie ma „niewolnika ani wolnego” (Kol 3,11). A w krótkim liście do Filemona, który dotyczy człowieka z Kolos, Paweł prosi, żeby zbiegły niewolnik został przyjęty jako ktoś „więcej niż sługa”, czyli jako brat umiłowany (Flm 1,16). Opowiadam o tym w odcinku o Tytusie i Filemonie. Nie rozstrzygnę tutaj, dlaczego Paweł nie napisał na ten temat więcej. Mogę powiedzieć tyle: te zdania nie bronią niewolnictwa, tylko podkopują fundament, na którym ono stało.

Jak łatwo źle użyć tego fragmentu

Widzę trzy sposoby, w jakie ten tekst bywa czytany odwrotnie, niż został napisany. Pierwszy polega na tym, żeby wyciąć pierwsze zdanie i zrobić z niego hasło. Drugi polega na tym, żeby zignorować polecenia dla mężów i ojców, bo „przecież to nie o mnie”, chociaż to właśnie mężczyzna dostaje tu najwięcej do zrobienia. Trzeci polega na tym, żeby powiedzieć, że skoro dziś żyjemy zupełnie inaczej niż ludzie w I wieku, to cały ten fragment jest o niczym. Moim zdaniem żadne z tych podejść nie jest uczciwe wobec tekstu. Ten fragment nie jest instrukcją utrzymywania porządku w domu. Jest raczej instrukcją podporządkowania całego domu panowaniu Chrystusa, i to zaczynając od tego, kto w tym domu ma najwięcej do powiedzenia.

Co do podziału ról w małżeństwie, wspólnoty chrześcijańskie rozumieją to różnie i ja nie będę tutaj rozstrzygał tego sporu. Zostaję przy tym, co jest w samym tekście, czyli przy kierunku, w którym Paweł prowadzi każdego, kto ma w domu władzę.

Co z tego dla mnie dzisiaj

Jeśli jesteś żoną, przeczytaj ten fragment w całości i zobacz, jak wiele Paweł mówi do mężczyzny, który stoi obok ciebie. Nie po to, żeby go z tego rozliczać, ale po to, żeby wiedzieć, że ta rozmowa wcale nie zaczyna się od ciebie. Jeśli jesteś mężem albo ojcem, zadaj sobie pytanie, które Paweł stawia w tym fragmencie. Nie brzmi ono „ile mam do powiedzenia w tym domu”, tylko „jak używam tego, co mam”. Jeśli jesteś szefem, nauczycielem, trenerem, czyli kimkolwiek, kto ma nad kimś jakąś władzę, to dotyczy cię dokładnie tak samo: i ty masz Pana w niebie.

A jeśli jesteś rodzicem, spróbuj raz zmienić to jedno zdanie. Zamiast „bo tak jest w Biblii” powiedz dziecku, o co ci naprawdę chodzi: że to jest ważne dla Jezusa i że wiesz, że ono Go kocha. Ta różnica brzmi cicho, ale w domu słychać ją bardzo długo.

Całość tej wspólnotowej części listu uzupełnia fragment o tym, jak znosić ludzi, z którymi na co dzień się żyje: znosząc jedni drugich.

Posłuchaj w podcaście

Dzień 346 · List do Kolosan 1-4Jezus ponad wszystkimcały List do Kolosan i nowe życie w Chrystusie, z którego wynikają zasady dla domu.

Dzień 344 · List do Efezjan 4-6Wzajemne oddanieEf 4-6 i fragment o żonach i mężach czytany w całości, od wzajemności.

Dzień 351 · List do Tytusa 1-3 · List do FilemonaMotywacja do owocnego życiaList do Filemona, zbiegły niewolnik i prośba, by przyjąć go jak brata.

Dzień 233 · Pieśń nad Pieśniami 1-8Romans i namiętność w Bibliijak Biblia mówi o miłości i bliskości w małżeństwie.

Jeśli chcesz przejść przez całą Biblię razem z nami, w tym przez te trudne i niedoczytane fragmenty, zajrzyj do planu czytania Biblii.

Fragmenty Pisma Świętego pochodzą z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (Fundacja Wrota Nadziei, licencja CC BY-ND 4.0).