Księga Sędziów: o czym jest, streszczenie i jak ją czytać

Księga Sędziów to opowieść o tym, co działo się z Izraelem po śmierci Jozuego, a zanim w kraju pojawił się król: naród w kółko odchodzi od Boga, wpada w kłopoty, woła o pomoc, a Bóg posyła mu ratownika, czyli sędziego. Jeśli pytasz, o czym jest księga sędziów, to moja najkrótsza odpowiedź brzmi tak: o ludziach, którym bardzo trudno wytrwać przy Bogu, i o Bogu, który mimo to nie przestaje ich ratować.

Kiedy zaczynaliśmy ją czytać w podcaście, uczciwie uprzedzałem, że to jedna z najbardziej tragicznych ksiąg w Biblii i że będzie w niej prawdziwy bajzel. Są tu bohaterowie znani z lekcji religii, jak Debora, Gedeon i Samson, ale są też historie, przy których ma się ochotę po prostu zamknąć książkę i odłożyć ją na półkę. Mnie w tej księdze najbardziej rusza to, że jej autorzy niczego nie koloryzują i nie próbują wybielać swojego narodu. Izraelici to była naprawdę ciężka ekipa, a Biblia mówi o tym zupełnie wprost.

Księga Sędziów: o czym jest?

Księga ma 21 rozdziałów i opisuje czas, kiedy Izrael mieszkał już w Ziemi Obiecanej, ale nie miał już ani Mojżesza, ani Jozuego, a jeszcze nie miał króla. Bóg nie wyznaczył Jozuemu żadnego następcy, więc każda rodzina i każde plemię miały same pilnować Bożego prawa w swoim kawałku kraju. A to, jak im to wyszło, widać niestety na kolejnych stronach.

Warto od razu wyjaśnić jedno słowo, bo łatwo je źle zrozumieć. Sędzia nie jest tu kimś, kto siedzi w todze na sali sądowej i wydaje wyroki, tylko przede wszystkim wybawicielem. Jak czytamy w drugim rozdziale, Pan „wzbudzał sędziów, którzy ich wyzwalali z rąk grabieżców” Sdz 2,16. Debora faktycznie rozstrzygała też spory i ludzie przychodzili do niej „na sąd” Sdz 4,5, ale główne zadanie sędziów było ratunkowe: mieli wyciągnąć naród z rąk wrogów.

Księga Sędziów: streszczenie w trzech częściach

1. Wstęp (rozdziały 1-3). Izraelici nie wypędzili wszystkich dawnych mieszkańców ziemi Sdz 1,28. Umiera pokolenie Jozuego, a po nim wyrasta takie, które nie zna ani Pana, ani Jego dzieł Sdz 2,10, i w ten sposób zaczyna się schemat, który wraca potem w całej księdze.
2. Sędziowie (rozdziały 3-16). Tu poznajemy kolejnych wybawicieli: Otniela, Ehuda, Szamgara, Deborę i Baraka, Gedeona, Jeftę, a na końcu Samsona. Z każdym kolejnym robi się trudniej i bardziej po ludzku pokręcone.
3. Naród w chaosie (rozdziały 17-21). Tu nie ma już żadnego sędziego i widać, jak daleko Izrael zaszedł: ktoś robi sobie własnego, wymyślonego boga z własnym kapłaństwem, wybucha wojna domowa i dochodzi do historii, o której mówię niżej. Księga kończy się zdaniem, które tłumaczy właściwie wszystko Sdz 21,25.

Cykl odejścia od Boga i Bożego ratunku

Cała księga opiera się na jednym wzorze, który powtarza się w kółko: Izrael służy Bogu, potem zaczyna czcić cudze bóstwa, wpada w ucisk, woła o pomoc, Bóg posyła sędziego, przez jakiś czas jest spokój, a potem wszystko zaczyna się od nowa. Pierwsze dwa rozdziały pokazują, skąd to się w ogóle wzięło, a początek jest naprawdę bardzo niewinny:

Także całe to pokolenie zostało przyłączone do swoich ojców. I powstało po nim inne pokolenie, które nie znało PANA ani też dzieł, których dokonał dla Izraela; I synowie Izraela czynili to, co złe w oczach PANA, i służyli Baalom;

Izraelici nie wypędzili wszystkich dawnych mieszkańców, bo pomyśleli sobie: przecież mogą dla nas pracować. Taki mały układzik, niewielki kompromis, który na pierwszy rzut oka nikomu nie szkodzi. Tymczasem anioł mówi im wprost, że ci ludzie będą im „jak ciernie” na boki Sdz 2,3. Mówię o tym w odcinku Jak skutecznie odejść od Boga: nasze życie nie jest neutralne, więc jeśli nie dbamy o to, co przyciąga nas do Boga, to coś innego zacznie nas ciągnąć w swoją stronę.

Debora: najlepsza sędzia Izraela

Zanim zrobi się naprawdę ciemno, dostajemy w księdze kilka jaśniejszych momentów. Wśród wybawicieli jest Szamgar, który zabił sześciuset Filistynów ościeniem na woły Sdz 3,31, czyli zwykłym kijem do poganiania bydła. A potem pojawia się Debora, prorokini, która rozstrzygała spory Izraela Sdz 4,4. Dla mnie to najlepsza sędzia w całej księdze, bo poświęcono jej najwięcej tekstu i opisano ją zdecydowanie najbardziej pozytywnie ze wszystkich.

Kiedy przywódca wojska Barak mówi, że pójdzie na wojnę tylko wtedy, gdy ona pójdzie razem z nim Sdz 4,8, Debora się zgadza, ale uprzedza go, że chwała z tej wyprawy nie przypadnie jemu Sdz 4,9. Ciekawy jest też szczegół z pieśni w rozdziale piątym, gdzie czytamy, że „obłoki kropiły wodą” Sdz 5,4. Bitwa toczyła się w dolinie, a po ulewie ciężkie rydwany nieprzyjaciela mogły po prostu ugrzęznąć w błocie, więc wygląda na to, że Bóg wygrał tę bitwę deszczem. Więcej mówię o tym w odcinku Najlepszy sędzia Izraela. Debora pokazuje przy okazji, że Biblia traktuje kobiety poważnie, i to w czasach, kiedy wcale nie było to oczywiste. Po tym zwycięstwie kraj miał spokój przez czterdzieści lat Sdz 5,31.

Gedeon: dzielny wojownik, który uważał, że się nie nadaje

Gedeon zaczyna jako chłopak, który kitra pszenicę przed Midianitami, czyli przed najeźdźcami, którzy co roku zabierali Izraelitom plony. I właśnie do niego, a nie do kogoś odważnego, przychodzi anioł z pozdrowieniem: „PAN z tobą, dzielny wojowniku” Sdz 6,12. Gedeon odpowiada pytaniem, które zadaje sobie wielu z nas: skoro Bóg jest z nami, to gdzie są te wszystkie cuda, o których opowiadali nam ojcowie Sdz 6,13? A Bóg wcale się z nim nie kłóci, tylko mówi: „Idź w tej swojej mocy” Sdz 6,14.

Gedeon dalej się wymawia i tłumaczy, że jego rodzina jest biedna, a on sam jest najmniejszy w domu swojego ojca Sdz 6,15. Prosi też o znaki, tak jak wcześniej robił to Mojżesz. A jednak w końcu rusza i z garstką trzystu ludzi pokonuje Midianitów Sdz 7,7. Dla mnie to dobra ilustracja tego, że Bóg nie powołuje ludzi przygotowanych, tylko przygotowuje tych, których powołuje. Gedeon nie miał żadnych możliwości, ale miał wiarę, i to wystarczyło. Całą tę historię omawiam w odcinku Z Bogiem możesz więcej.

Koniec jego historii jest za to smutny. Izraelici chcą, żeby Gedeon został ich królem, a on odmawia i mówi: „PAN będzie panował nad wami” Sdz 8,23. Brzmi świetnie, tylko że zaraz potem prosi o złote kolczyki z łupu i robi z nich efod, który staje się „sidłem dla Gedeona i jego domu” Sdz 8,27. Po jego śmierci jego syn Abimelek zabija siedemdziesięciu swoich braci Sdz 9,5. Myślę, że to, co Gedeon zrobił, wydawało mu się dobre, ale nie było Boże. Dlatego samo pytanie „czy to jest dobre?” to za mało i lepiej pytać, czy to zbliża mnie do Boga. Omawiam to w osobnym odcinku, który znajdziesz na liście niżej.

Jefta i jego córka

Jefta był synem nierządnicy i dlatego bracia wygnali go z domu Sdz 11,2, a w ziemi Tob żył potem z ludźmi, którzy utrzymywali się z rozboju. Kiedy na Izrael napadli Ammonici, ci sami ludzie, którzy go odrzucili, poprosili go o pomoc. Przed bitwą Jefta składa Bogu ślub: to, co pierwsze wyjdzie z jego domu, będzie należało do Pana albo zostanie ofiarowane na całopalenie Sdz 11,31. I wtedy wychodzi mu na spotkanie jego jedyna córka Sdz 11,34.

Zwykle słyszy się, że Jefta ją po prostu zabił. Ja czytam to inaczej i mówię o tym w odcinku Sędzia, który złożył swoje dziecko w ofierze. Zobacz, że w tekście nie ma ani słowa o zabiciu. Córka prosi o dwa miesiące, żeby opłakiwać w górach swoje dziewictwo Sdz 11,37, a nie swoje życie. Potem Jefta „wypełnił on na niej swój ślub”, a ona „nie obcowała z mężczyzną” Sdz 11,39. Według mnie to wygląda na oddanie jej na służbę Bogu na całe życie, podobnie jak później matka oddała Bogu Samuela 1 Sm 1,28. Prawo Mojżesza i tak nie dopuszcza ofiar z dzieci. Uczciwie mówię jednak, że nie każdy czyta ten fragment tak samo, więc to moja interpretacja, a nie pewnik. Jefta jest zresztą wymieniony w Liście do Hebrajczyków wśród ludzi wiary.

Samson i Dalila

Samson to jeden z większych zadymiarzy w całej Biblii. Jego narodziny zapowiedział anioł: od łona matki Samson miał być nazirejczykiem, czyli kimś szczególnie poświęconym Bogu, i miał zacząć wybawiać Izraela z rąk Filistynów Sdz 13,5. Prawo nazirejczyka jest opisane w Księdze Liczb i obejmuje między innymi to, że taki człowiek nie obcina włosów Lb 6,5. Samson tymczasem szuka sobie żony właśnie wśród Filistynów Sdz 14,3 i je miód z padliny lwa, nie mówiąc o tym rodzicom Sdz 14,9, chociaż jako nazirejczyk nie powinien w ogóle dotykać martwego ciała.

Mam wrażenie, że rodzice nie przygotowali go dobrze do tej roli. Księga Przysłów mówi: „Pouczaj dziecko w drodze, którą ma iść” Prz 22,6. Sam jestem ojcem i wiem, że to ogromna odpowiedzialność. W moim domu w piątek nie mogłem wyjść do znajomych, dopóki nie zjadłem kolacji z rodzicami, i dziś jestem im za to wdzięczny. W osobnym odcinku dodaję, że w wierze też potrzebujemy duchowych ojców i matek, czyli ludzi, którzy nas prowadzą 1 Kor 4,15.

W końcu Samson zdradza Dalili, że jego siła jest w nieobciętych włosach Sdz 16,17, a ona wydaje go Filistynom, którzy wyłupują mu oczy Sdz 16,21. Jego jedyna zapisana modlitwa to prośba o siłę, żeby zemścić się za te oczy Sdz 16,28, więc nazwałbym to raczej zemstą niż nawróceniem. A jednak Samson ląduje w Liście do Hebrajczyków wśród tych, którzy „przez wiarę pokonali królestwa” Hbr 11,32-34. Wyjaśniam to w odcinku Niespodziewany bohater wiary: ta lista nie jest listą ludzi, którzy najlepiej przestrzegali przykazań, tylko ludzi, którzy wykazali się wiarą. Samson naprawdę wierzył, że jego siła pochodzi od Boga, ale ta wiara nie szła u niego w parze z wiernością, i zapłacił za to wysoką cenę.

Koniec księgi: każdy robił, co uważał za słuszne

Ostatnie rozdziały są najtrudniejsze w całej księdze i nie da się ich czytać lekko. Pewien lewita wyprowadza do tłumu swoją nałożnicę, a mężczyźni z miasta gwałcą ją przez całą noc Sdz 19,25. Potem on rozcina jej ciało i rozsyła części po całym Izraelu Sdz 19,29, a z tego robi się wojna domowa między plemionami. W odcinku nie rozkładam tej historii na części, bo to po prostu dramat, ale widać w niej, że Biblia nie ukrywa, jak nisko Izrael upadł.

Księga zamyka się zdaniem, które wcześniej powtarza się kilka razy: „W tych dniach nie było króla w Izraelu. Każdy czynił to, co było słuszne w jego oczach” Sdz 21,25. Brzmi znajomo, prawda? Nam też często brakuje wspólnego punktu odniesienia i każdy ustala sobie własne zasady. W ostatnim odcinku, Czego możemy się nauczyć z Księgi Sędziów, mówię też, że wolę patrzeć na ten schemat nie jak na cykl grzechu, tylko jak na cykl Bożego ratunku, bo Bóg przez cały ten czas był wierny, słuchał i dawał drugą, trzecią i kolejną szansę. Wyjaśniam tam jeszcze, dlaczego zaraz potem czytamy Księgę Rut: w naszych Bibliach jest zaraz po Sędziach i pięknie łączy ją z Księgą Samuela.

Jak czytać Księgę Sędziów i na co uważać

• Nie traktuj każdej postaci jako wzoru. To, że Biblia coś opisuje, nie znaczy jeszcze, że to pochwala. Księga pokazuje, co się wydarzyło, a nie wszystko, co ci ludzie robili, było dobre.
• Szukaj schematu. Odejście, ucisk, wołanie, sędzia, spokój: kiedy go zauważysz, dużo łatwiej połapiesz się w kolejnych rozdziałach.
• Czytaj wolniej. Przy Deborze dopiero to, że zwolniłem i sprawdziłem, gdzie rozgrywała się akcja, pozwoliło mi zobaczyć, jaką rolę odegrał deszcz.
• Patrz, dokąd to prowadzi. Księga, w której nie ma króla, czeka na dobrego króla, a ostatecznie na Chrystusa.

Co z tego dla mnie dzisiaj

Uważaj na małe kompromisy. Cała lawina zaczęła się od niewinnego układziku z tymi, których Izraelici nie wypędzili. Dlatego warto zapytać siebie szczerze, co dziś po cichu osłabia twoją więź z Bogiem.

Nie mów, że się nie nadajesz. Gedeon też tak mówił, a Bóg widział w nim potencjał, którego on sam w sobie nie widział. Św. Paweł pisał: „Z łaski Boga jestem tym, czym jestem” 1 Kor 15,10. Rób więc swoje najlepiej, jak umiesz, ale zasługi oddawaj Bogu.

Znajdź ludzi, którzy się o ciebie zatroszczą. Samson nie miał wokół siebie nikogo, kto powiedziałby mu po prostu: „stary, przeginasz”. Potrzebujemy takich osób w swoim życiu, a z czasem sami powinniśmy być takimi osobami dla innych.

Sukces to nie zgoda Boga. To, że w moim życiu widać Boże błogosławieństwo, nie znaczy jeszcze, że Bóg pochwala wszystko, co robię, i Samson jest na to najlepszym przykładem.

Posłuchaj w podcaście

Dzień 77 · Księga Sędziów 1-2Jak skutecznie odejść od BogaPoczątek księgi i mały kompromis, od którego wszystko się zaczęło.

Dzień 78 · Księga Sędziów 3-5Najlepszy sędzia IzraelaDebora, Barak i bitwa, w której pomógł deszcz.

Dzień 79 · Księga Sędziów 6-7Z Bogiem możesz więcejGedeon, dzielny wojownik, który uważał, że się nie nadaje.

Dzień 80 · Księga Sędziów 8-9Kiepski koniec dobrej historiiEfod Gedeona i różnica między tym, co dobre, a tym, co Boże.

Dzień 81 · Księga Sędziów 10-12Sędzia, który złożył dziecko w ofierzeJefta, jego ślub i pytanie, co naprawdę stało się z córką.

Dzień 82 · Księga Sędziów 13-15Jakich ludzi potrzebujemy, żeby wzrastać w wierzeSamson, jego rodzice i duchowi ojcowie.

Dzień 83 · Księga Sędziów 16-18Niespodziewany bohater wiarySamson i Dalila oraz dlaczego trafił do Listu do Hebrajczyków.

Dzień 84 · Księga Sędziów 19-21Czego można nauczyć się z Księgi SędziówCykl Bożego ratunku, zdanie z końca księgi i Księga Rut.

Księdze Sędziów poświęciłem osiem odcinków. Wszystkie znajdziesz na liście odcinków o Księdze Sędziów.

Jeśli chcesz przeczytać Księgę Sędziów razem z nami, a potem iść dalej przez całe Pismo Święte, zajrzyj do planu czytania Biblii.

Księga Sędziów: tekst rozdział po rozdziale

Pierwsza wersja tego artykułu była inspirowana tekstem z OverviewBible. Obecna wersja powstała po naszej redakcji i została rozbudowana o treści z podcastu. Fragmenty Pisma Świętego pochodzą z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (Fundacja Wrota Nadziei, licencja CC BY-ND 4.0).