1 Księga Samuela: o czym jest, streszczenie i wnioski

1 Księga Samuela to opowieść o tym, jak Izrael przeszedł od czasów sędziów do czasów królów i jak Bóg w całym tym zamieszaniu znalazł człowieka, który miał prowadzić Jego lud. Jeśli pytasz, o czym jest 1 księga Samuela, to najkrócej mówiąc: o proroku Samuelu, o pierwszym królu Saulu, który dostał wszystko i wszystko zmarnował, oraz o Dawidzie, pastuszku, którego nikt nie brał pod uwagę, a którego wybrał Bóg.

O czym jest 1 Księga Samuela?

Księga zaczyna się w czasach, kiedy słowo Pana jest rzadkością, czyli Bóg rzadko przemawia do ludzi przez proroków, a kończy się śmiercią Saula na górze Gilboa. Przez cały ten czas na scenie są trzy główne postacie: Samuel, Saul i Dawid. Księga ma 31 rozdziałów i razem z 2 Księgą Samuela tworzy jedną historię, bo pierwotnie było to jedno dzieło, które dopiero później podzielono na dwie części. Dlatego po śmierci Saula koniec przychodzi tak nagle, jakby ktoś przerwał opowieść w pół zdania.

Jest tu też ciekawostka, którą opowiadam w pierwszym odcinku o tej księdze. W starym greckim przekładzie, który nazywamy Septuagintą, Księgi Samuela nazywają się 1 i 2 Księgą Królewską, a to, co my znamy jako 1 i 2 Księgę Królewską, to tam księgi trzecia i czwarta. Te cztery księgi układają się więc w jeden długi ciąg opowieści o królach Izraela. O tym, kto i kiedy spisał 1 Księgę Samuela, nie mam od siebie niczego pewnego do dodania, więc trzymam się tego, co jest w samym tekście.

1 Księga Samuela: streszczenie w pięciu krokach

1. Anna i narodziny Samuela (rozdziały 1-3). Anna nie może mieć dzieci, modli się z goryczą i składa ślub, że jeśli urodzi syna, odda go Bogu 1 Sm 1,10-11. Rodzi Samuela 1 Sm 1,20, który wyrasta przy kapłanie Helim i pewnej nocy słyszy głos Pana 1 Sm 3,10.
2. Arka i Filistyni (rozdziały 4-7). Izraelici przegrywają bitwę z Filistynami, sprowadzają więc arkę przymierza do obozu, traktując ją jak szczęśliwy amulet 1 Sm 4,3-4, i przegrywają jeszcze gorzej. Samuel wzywa potem lud, żeby z całego serca wrócił do Pana 1 Sm 7,3.
3. Izrael chce króla (rozdziały 8-12). Lud prosi o króla, takiego, jakiego mają wszystkie narody dookoła 1 Sm 8,5-7. Dostaje Saula, który jest przystojny, wysoki i zostaje namaszczony 1 Sm 9,2.
4. Upadek Saula (rozdziały 13-15). Saul działa niecierpliwie i po swojemu, aż w końcu słyszy, że jego królestwo się nie ostoi, bo Pan szuka sobie człowieka według swego serca 1 Sm 13,14. W tym samym czasie jego syn Jonatan, mając przy sobie tylko giermka, rusza na Filistynów 1 Sm 14,6.
5. Dawid i Saul (rozdziały 16-31). Samuel namaszcza Dawida 1 Sm 16,13, Dawid pokonuje Goliata 1 Sm 17,50, a Saul z zazdrości zaczyna go ścigać. Dawid ucieka, dwa razy oszczędza życie Saula i w końcu, odrzucony przez wszystkich, wzmacnia się w Panu. Księga kończy się śmiercią Saula i Jonatana 1 Sm 31,2.

Anna i narodziny Samuela: modlitwa, która zmienia historię

Samuel to postać, którą niektórzy stawiają w historii Izraela zaraz po Mojżeszu, bo był jednocześnie ostatnim z sędziów i prorokiem, który namaścił dwóch pierwszych królów. A jego historia zaczyna się wcale nie od niego, tylko od jego mamy. Anna była bezdzietna, co w tamtej kulturze było ogromnym ciężarem, więc poszła do Pana i wylała przed Nim wszystko, co miała w sercu. Obiecała, że jeśli Bóg jej odpowie, poświęci dziecko na służbę w przybytku. Bóg odpowiedział, a ona dotrzymała słowa 1 Sm 1,27-28.

To kolejny ważny człowiek w Biblii, którego właściwie „miało nie być”, bo po ludzku nie było na niego szans. Wcześniej był Izaak, niedawno w Księdze Sędziów Samson, a teraz Samuel. Wygląda na to, że Bóg lubi zaczynać wielkie historie właśnie tam, gdzie nikt nie widzi już żadnych szans.

Mów, bo twój sługa słucha: jak usłyszeć Boga

Najsłynniejsza scena pierwszych rozdziałów to nocne wołanie. Samuel jest jeszcze chłopcem i trzy razy biegnie do Helego, bo myśli, że to stary kapłan go woła. Dopiero za trzecim razem Heli rozumie, kto naprawdę woła chłopca, i podpowiada mu, co ma odpowiedzieć:

I Heli powiedział do Samuela: Idź, połóż się, a jeśli cię zawoła, powiedz: Mów, PANIE, bo twój sługa słucha. Samuel poszedł więc i położył się na swoim miejscu.

1 Sm 3,9

W odcinku Jak usłyszeć Boga wyciągam z tej sceny trzy proste rzeczy. Po pierwsze, Samuel robił to, co już wiedział, że ma robić, czyli służył Panu przy Helim 1 Sm 3,1. Po drugie, usłyszał Boga wieczorem, kiedy wokół zrobiło się cicho. Po trzecie, spał tam, gdzie była Boża obecność, czyli przy arce. Mam wrażenie, że Bóg mówi do nas dużo więcej, niż jesteśmy w stanie usłyszeć, bo wokół nas jest zwyczajnie za głośno. Wygląda to trochę jak u mnie w kuchni: okap huczy, żona mówi coś z drugiego pokoju, a ja słyszę tylko tyle, że ktoś coś mówi, ale już nie co.

Izrael chce króla i dostaje Saula

Dalej robi się poważnie, bo Samuel się starzeje, a lud zaczyna się domagać króla. Problem polega na tym, że Izrael już miał króla, i był nim sam Pan. Pieśń, którą Izraelici śpiewali po przejściu przez morze, mówiła przecież, że Pan będzie królował na wieki Wj 15,18. Dlatego Pan mówi Samuelowi, żeby nie brał tego do siebie, bo lud nie nim wzgardził, ale samym Bogiem. Mimo to Izraelici nie słuchają ostrzeżeń i dostają dokładnie to, o co prosili.

Saul miał na starcie wszystko, czego można by chcieć: wygląd, wzrost, namaszczenie i Ducha Pana, który miał go przemienić w innego człowieka 1 Sm 10,6. Nie uważam, że był skazany na porażkę. Wywróciło go to, co każdy z nas zna z własnego życia: zbyt duża pewność siebie, niecierpliwość, brak czekania na Boga, zrzucanie winy na innych i strach przed opinią ludzi. Żaden z tych błędów z osobna nie wyglądał groźnie, ale wszystkie razem rosły jak kula śnieżna, aż w końcu go przygniotły. Więcej mówię o tym w odcinku Drobne błędy, które mają ogromne konsekwencje.

Kulminacją jest rozdział 15. Saul dostaje od Boga proste zadanie, ale robi je po swojemu, oszczędza to, co najlepsze z łupów, a potem tłumaczy się, że to wszystko miało być przeznaczone na ofiarę. Samuel odpowiada mu zdaniem, które naprawdę warto zapamiętać:

Samuel odpowiedział: Czy PAN ma takie [samo] upodobanie w całopaleniach i ofiarach jak w posłuszeństwie głosowi PANA? Oto posłuszeństwo jest lepsze niż ofiara, [lepiej jest] słuchać, niż [ofiarowywać] tłuszcz baranów.

1 Sm 15,22

I zobacz, ile razy my sami robimy dla Boga rzeczy, o które On nas wcale nie prosił, a pomijamy te, o które prosił wprost. Więcej o tym w odcinku Co naprawdę podoba się Bogu.

Namaszczenie Dawida: Pan patrzy na serce

Kiedy Saul zostaje odrzucony, Bóg posyła Samuela do Betlejem, do domu Jessego, żeby namaścił jednego z jego synów. Samuel patrzy na kolejnych synów i za każdym razem myśli, że to na pewno ten, ale za każdym razem słyszy od Boga, że nie. W końcu okazuje się, że jest jeszcze najmłodszy, którego nikt nawet nie zawołał, bo pasie owce.

Lecz PAN powiedział do Samuela: Nie patrz na jego urodę ani na jego wysoki wzrost, gdyż go odrzuciłem. [PAN] bowiem [nie patrzy] na to, na co patrzy człowiek, bo człowiek patrzy [na to, co jest] przed oczami, ale PAN patrzy na serce.

1 Sm 16,7

Moim zdaniem Dawid nadawał się na króla właśnie dlatego, że sam z siebie zupełnie się nie nadawał, bo od razu było widać, czyja moc działa w jego życiu. I jeszcze jedna rzecz, która mnie w nim porusza: Dawid już wiedział, że jest namaszczony, a mimo to czekał, bo królem wciąż był Saul. Więcej o tym w odcinku Król według Bożego serca.

Dawid i Goliat oraz przyjaźń Dawida i Jonatana

Walkę Dawida z Goliatem znasz pewnie od dziecka. Dawid mówi do Filistyna, że idzie do niego w imię Pana zastępów 1 Sm 17,45, a potem kamień wypuszczony z procy robi swoje. Dla mnie jednak ciekawsze jest to, co dzieje się zaraz po tej walce: Jonatan, syn Saula, przywiązuje się do Dawida jak do samego siebie, zawiera z nim przymierze i oddaje mu swój płaszcz, miecz, łuk i pas 1 Sm 18,1-4. A pamiętaj, że Jonatan był następcą tronu, więc oddając to wszystko, właściwie oddaje Dawidowi swoje miejsce.

Jonatan już wcześniej robił na mnie ogromne wrażenie. Kiedy cały obóz Izraela siedzi i czeka, on wspina się ze swoim giermkiem na zbocze, bo wie, że Panu nietrudno wybawić przez wielu czy przez niewielu. I ta odwaga okazała się zaraźliwa, bo dwóch ludzi wzbudziło odwagę u setek innych. Mówię o tym w odcinku Jak odkryć w sobie bohaterską odwagę. Potem Jonatan staje między własnym ojcem a Dawidem i wybiera tego, kogo wybrał Bóg, nawet jeśli traci na tym on sam. Pytam więc siebie i ciebie: czy mamy w życiu takich Jonatanów i czy sami dla kogoś nimi jesteśmy?

Dawid nie zabił Saula: zazdrość, zemsta i ucieczka

Saul usłyszał, jak kobiety śpiewają o tym, że on pobił tysiące, a Dawid dziesiątki tysięcy 1 Sm 18,7-9, i od tej chwili patrzył na Dawida wrogo. Zamiast pilnować swojej roli, zaczął się porównywać, a to nigdy nie kończy się dobrze. Dwa razy w tej księdze Dawid ma okazję zabić Saula, raz w jaskini i raz w obozie, i dwa razy tego nie robi. Za każdym razem ktoś mu szepcze, że to Boża wola i że Bóg wydał wroga w jego ręce. A on odpowiada, że nie podniesie ręki na pomazańca Pana 1 Sm 26,9.

Dla mnie to jedna z najważniejszych lekcji tej księgi: rada, która brzmi bardzo religijnie, nie zawsze jest radą od Boga. Setki lat później Jezus powie to zresztą wprost: „Miłujcie waszych nieprzyjaciół, dobrze czyńcie tym, którzy was nienawidzą” Łk 6,27. Rozmawiam o tym w odcinku Jak traktować śmiertelnych wrogów. Opowiadam tam też o dziewczynce z australijskiego MasterChefa Juniora, która bardziej cieszyła się z awansu swojej siostry, niż martwiła własnym odpadnięciem z programu.

Wzmocnił się w Panu: Dawid na dnie

Pod koniec księgi Dawid traci właściwie wszystko. Odrzucił go Saul, odrzucili go Izraelici, a w końcu odrzucili go nawet Filistyni, u których szukał schronienia. Wraca do Siklag, czyli miasta, w którym mieszkał ze swoimi ludźmi, i widzi, że zostało spalone, a ich rodziny porwane. Jego własni ludzie są tak rozgoryczeni, że chcą go ukamienować. I właśnie wtedy pada zdanie, które warto sobie zapisać:

I Dawid znalazł się w wielkim utrapieniu, bo lud chciał go ukamienować. Dusza całego ludu bowiem była rozgoryczona z powodu swoich synów i córek. Dawid zaś wzmocnił się w PANU, swym Bogu.

1 Sm 30,6

Dawid wiedział, jak to zrobić, bo ćwiczył to latami, jeszcze wtedy, kiedy wszystko szło dobrze. W odcinku Co zrobić, kiedy jest cholernie ciężko mówię to wprost: jeśli nie umiem od poniedziałku do soboty żyć blisko Boga, to w kryzysie nie będę wiedział, do kogo przyjść.

Jak czytać 1 Księgę Samuela i na co uważać

• Czytaj ją razem z 2 Księgą Samuela. To jedna opowieść podzielona na dwie części, dlatego zakończenie pierwszej z nich jest takie nagłe.
• Patrz na kontrast między Saulem a Dawidem. Obaj zostali namaszczeni i obaj dostali swoją szansę, a różnica między nimi nie leży w talentach, tylko w tym, jak traktują Boga i własne błędy.
• Czytaj tę historię jak lustro. Św. Jakub pisze o człowieku, który przygląda się w lustrze swemu obliczu Jk 1,23-24, i tak warto czytać tę księgę: sprawdzić, co w tobie jest z Saula, a co z Dawida.
• Nie zatrzymuj się na wojnach. Jest tu sporo bitew i trudnych scen, więc przy każdej z nich pytaj, co mówi o ludziach i o Bogu, a nie tylko o tym, kto kogo pokonał.
• Szukaj Mesjasza. To tutaj pierwszy raz widzimy namaszczonego króla, a rodowód Jezusa w Ewangelii św. Mateusza otwiera się słowami o synu Dawida Mt 1,1.

Co z tego dla mnie dzisiaj

Znajdź swoją ciszę. Samuel usłyszał Boga w nocy, kiedy nic wokół nie hałasowało, więc wybierz jedno miejsce i kilka minut w ciągu dnia, żeby czytać Pismo Święte i po prostu słuchać.

Nie szukaj talizmanów. Izraelici zrobili z arki szczęśliwy amulet, a ja pytam siebie, czy nie robię czasem tego samego z modlitwą, czyli czy nie odklepuję jej tylko po to, żeby coś dostać. Szerzej mówię o tym w odcinku Sposób na szczęście.

Reaguj na drobne rzeczy od razu. Saula zmiotła seria małych potknięć, które po kolei lekceważył. I ciesz się cudzym sukcesem, bo porównywanie się z innymi nigdy nie jest dobrą drogą, co widać w jego historii aż za dobrze.

Buduj relację z Bogiem, zanim będzie ciężko. Dawid potrafił wzmocnić się w Panu w najgorszym momencie swojego życia, bo znał tę drogę z czasów, kiedy było dobrze.

Posłuchaj w podcaście

1 Księgę Samuela omawiam w dziewięciu odcinkach. Pozostałe, w tym ten o tym, co wyróżniało Dawida, znajdziesz na liście wszystkich odcinków o 1 Księdze Samuela.

Jeśli chcesz przeczytać tę księgę razem z nami, a potem iść dalej przez całe Pismo Święte, zajrzyj do planu czytania Biblii.

1 Księga Samuela: tekst rozdział po rozdziale

Pierwsza wersja tego artykułu była inspirowana tekstem z OverviewBible. Obecna wersja powstała po naszej redakcji i została rozbudowana o treści z podcastu. Fragmenty Pisma Świętego pochodzą z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (Fundacja Wrota Nadziei, licencja CC BY-ND 4.0).