Blog

Psalmy

Psalm 51: tekst i interpretacja. Zmiłuj się nade mną, Boże

Jacek Obolewicz · · 15 min czytania

2 Księga Samuela - Rządy dobrego króla Dawida
W tym artykule
  1. Psalm pokutny Dawida: co się wydarzyło, zanim powstał
  2. Psalm 51: tekst i interpretacja krok po kroku
  3. Przebaczenie nie kasuje konsekwencji
  4. Co z tego dla mnie dzisiaj: jak wrócić do Boga po upadku
  5. Posłuchaj w podcaście

Psalm 51 to modlitwa Dawida po największym upadku jego życia: król, który przespał się z żoną swojego żołnierza, a potem doprowadził do jego śmierci, staje przed Bogiem bez wymówek i prosi o miłosierdzie, czyste serce i nowy początek. Od wieków nazywa się go psalmem pokutnym, a w części katolickich wydań Biblii i w liturgii ten sam psalm ma numer 50 i jest znany jako „Miserere”, od pierwszego słowa po łacinie. Mnie w nim najbardziej rusza to, że nie napisał go ktoś, kto oglądał grzech z bezpiecznej odległości i mógł sobie o nim mądrze teoretyzować. Napisał go facet, który sam wszystko zawalił.

Psalm pokutny Dawida: co się wydarzyło, zanim powstał

Psalm sam mówi, kiedy powstał: „Psalm Dawida, gdy do niego przyszedł prorok Natan po tym, jak on wszedł do Batszeby”. Całą historię opisuje 2 Księga Samuela w rozdziałach 11 i 12, i naprawdę warto ją znać, bo bez niej ten psalm brzmi dużo łagodniej, niż powinien, jak ogólna modlitwa kogoś, kto „trochę nabroił”.

Dawid jest wtedy na szczycie: wygrywa wojny, królestwo rośnie i wszystko mu się układa. Na początku roku, w czasie, kiedy królowie zwykli wyjeżdżać na wojnę, wysyła wojsko z Joabem, dowódcą swojej armii, a sam zostaje w Jerozolimie . Pewnego dnia pod wieczór przechadza się po dachu pałacu i widzi kąpiącą się kobietę. Dowiaduje się, że to Batszeba, żona Uriasza Chetyty, czyli jednego z jego własnych żołnierzy, a mimo to posyła po nią. Wkrótce Batszeba daje mu znać, że jest w ciąży .

I tutaj Dawid, zamiast się zatrzymać, próbuje wszystko zatuszować. Ściąga Uriasza z frontu i wysyła go do domu, żeby dziecko poszło na jego konto i nikt niczego nie podejrzewał. Uriasz jednak nocuje przy bramie pałacu, bo nie mieści mu się w głowie, że wojsko obozuje w otwartym polu, a on miałby w tym czasie jeść, pić i spać ze swoją żoną . Wtedy król pisze do Joaba list i wysyła go przez samego Uriasza: „Postawcie Uriasza na czele najbardziej zaciętej bitwy, a potem odstąpcie od niego, aby został trafiony i zginął” . Uriasz ginie, Dawid bierze Batszebę za żonę i rodzi im się syn. Rozdział kończy się jednym krótkim zdaniem, które mówi wszystko: „Lecz to, co zrobił Dawid, nie podobało się PANU” .

W odcinku Każdy może tragicznie upaść rozkładam tę historię na części, bo najbardziej przeraża mnie to, jak niewinnie się zaczęła. Dawid nie był tam, gdzie miał być, czyli ze swoim wojskiem, a potem popatrzył chwilę za długo, zamiast po prostu odwrócić głowę. To były same drobiazgi, ale jeden po drugim doprowadziły go do cudzołóstwa i morderstwa. Do takich miejsc nikt nie dochodzi jednym skokiem, tylko małymi krokami.

Potem Bóg posyła do Dawida proroka Natana. Natan opowiada mu historię o bogaczu, który miał mnóstwo owiec, a mimo to zabrał ubogiemu jego jedyną owieczkę, żeby ugościć przybysza. Dawid wpada w gniew i mówi, że ktoś taki zasługuje na śmierć, a wtedy Natan odpowiada: „Ty jesteś tym człowiekiem” . I zobacz, co robi Dawid: nie tłumaczy się, nie zwala winy na okoliczności ani na Batszebę, tylko mówi jedno zdanie: „Zgrzeszyłem przeciw PANU” . Psalm 51 to właśnie to samo zdanie, rozpisane na całą modlitwę.

Psalm 51: tekst i interpretacja krok po kroku

„Zmiłuj się nade mną, Boże”: bez udawania i bez wymówek

1 Przewodnikowi chóru. Psalm Dawida, gdy do niego przyszedł prorok Natan po tym, jak on wszedł do Batszeby. Zmiłuj się nade mną, Boże, według twojego miłosierdzia; według twojej wielkiej litości zgładź moje występki.

2 Obmyj mnie zupełnie z mojej nieprawości i oczyść mnie z mego grzechu.

3 Uznaję bowiem moje występki, a mój grzech zawsze jest przede mną.

4 Przeciw tobie, tobie samemu, zgrzeszyłem i zło uczyniłem na twoich oczach, abyś okazał się sprawiedliwy w swoich słowach i czysty w swoim sądzie.

5 Oto zostałem zrodzony w nieprawości i w grzechu poczęła mnie moja matka.

6 Oto miłujesz prawdę wewnętrzną i w głębi serca dasz mi poznać mądrość.

, przekład: Uwspółcześniona Biblia Gdańska. W Biblii, którą masz w domu, słowa mogą brzmieć trochę inaczej, a numery wersetów mogą być przesunięte.

Zwróć uwagę, od czego Dawid zaczyna. Nie zaczyna od tłumaczenia się ani od listy swoich zasług, choć jako król, który pokonał Goliata i wygrał tyle wojen, miałby co wymieniać. Zaczyna od tego, jaki jest Bóg: „według twojego miłosierdzia”, „według twojej wielkiej litości”. Czyli całą swoją nadzieję opiera na Bożym charakterze, a nie na własnym.

Potem pada zdanie, które znam aż za dobrze: „mój grzech zawsze jest przede mną”. Kiedy coś brutalnie schrzanię, a moja żona zaczyna mi tłumaczyć, co dokładnie poszło nie tak, mam ochotę powiedzieć: wiem, wiem, głupi nie jestem. Bo my zwykle doskonale wiemy, co zrobiliśmy, i nikt nie musi nam tego wykładać. Pytanie brzmi raczej, co z tą wiedzą robimy: czy chowamy ją coraz głębiej, czy wyciągamy ją na wierzch.

Dawid ją wyciąga. Nie udaje, że nic się nie stało, nie spoufala się z Bogiem w stylu „no przecież mnie znasz” i nie liczy na specjalne względy dlatego, że jest królem. Wie, że Bóg miłuje „prawdę wewnętrzną”, czyli tę z samego dna duszy, którą najtrudniej wypowiedzieć na głos. I wiem, że słowa „Przeciw tobie, tobie samemu, zgrzeszyłem” mogą brzmieć tak, jakby Dawid zapomniał o Uriaszu, ale to nieprawda, bo kilka wersetów dalej prosi o uwolnienie od winy za przelanie krwi. On po prostu zrozumiał to, co usłyszał od Natana: krzywdząc człowieka, wzgardził samym Bogiem . Opowiadam o tym w odcinku Jak wstać po największym upadku, w którym czytam ten psalm w całości.

„Stwórz we mnie serce czyste”: prośba o coś, czego sam nie zrobię

7 Oczyść mnie hizopem, a będę oczyszczony; obmyj mnie, a stanę się bielszy od śniegu.

8 Daj mi usłyszeć radość i wesele; niech się rozradują kości, które skruszyłeś.

9 Odwróć swe oblicze od moich grzechów i zgładź wszystkie moje nieprawości.

10 Stwórz we mnie serce czyste, o Boże, i odnów we mnie ducha prawego.

11 Nie odrzucaj mnie sprzed twego oblicza i nie odbieraj mi swego Ducha Świętego.

12 Przywróć mi radość twego zbawienia i wesprzyj mnie duchem ochoczym.

Hizop to niewielka roślina, której gałązkami w Prawie Mojżesza kropiono przy obrzędach oczyszczenia , więc Dawid sięga tu po obraz, który każdy Izraelita doskonale znał. A „bielszy od śniegu” wraca potem u Izajasza: „Choćby wasze grzechy były jak szkarłat, jak śnieg wybieleją” .

Zobacz też, że Dawid nie prosi: pomóż mi się poprawić. Prosi: stwórz. To jest to samo słowo, które pada w pierwszym zdaniu Biblii: „Na początku Bóg stworzył niebo i ziemię” . A stwarzać, czyli robić coś z niczego, potrafi tylko Bóg. I dalej Dawid prosi: odnów we mnie ducha prawego. Odnów, bo dobrze wie, że tej prawości już w nim nie ma i sam jej sobie nie wyprodukuje.

My w takich chwilach kombinujemy zwykle inaczej. Myślimy sobie: dobra, zgrzeszyłem, to teraz jakoś to odpracuję, będę się więcej modlił, częściej chodził do kościoła, czegoś sobie odmówię. Same w sobie to są dobre rzeczy, tyle że jako zapłata za winę po prostu nie działają, bo sami nie jesteśmy w stanie się oczyścić. Dlatego Dawid nie obiecuje Bogu, że sam się wybieli, tylko prosi: obmyj mnie.

Ta prośba ma zresztą w Biblii swój ciąg dalszy. Kilka wieków później, u proroka Ezechiela, Bóg obiecuje: „I dam wam nowe serce, i włożę nowego ducha do waszego wnętrza” . Dawid modlił się w ten sposób na długo przed krzyżem, a my wiemy już, ile to przebaczenie kosztowało: Jezus wziął na siebie każdą naszą winę, i tę dużą, i tę małą.

Serce skruszone zamiast ofiar

13 [Wtedy] będę nauczał przestępców twoich dróg i grzesznicy nawrócą się do ciebie.

14 Uwolnij mnie od winy [za przelanie] krwi, o Boże, Boże mego zbawienia, a mój język będzie wysławiał twoją sprawiedliwość.

15 Panie, otwórz moje wargi, a moje usta będą głosić twoją chwałę.

16 Ty bowiem nie pragniesz ofiar, choćbym ci je dał, ani nie przyjmiesz całopalenia.

17 Ofiary dla Boga [to] duch skruszony; sercem skruszonym i zgnębionym nie wzgardzisz, o Boże!

Dawid był królem i mógł złożyć dowolną ofiarę, choćby całe stado. A mimo to mówi wprost, że nie tego Bóg pragnie, bo „sercem skruszonym i zgnębionym nie wzgardzisz, o Boże!”. Kiedy ktoś naprawdę przegnie, my zwykle myślimy: należało mu się, niech teraz zapłaci. Bóg patrzy inaczej i pokazuje, jak niewiele trzeba, żeby do Niego wrócić, pod warunkiem, że wracam naprawdę, ze złamanym sercem, a nie z dobrze odegraną skruchą.

Łatwo też przeoczyć, że Dawid wcale nie skreśla siebie na przyszłość. Mówi: „będę nauczał przestępców twoich dróg i grzesznicy nawrócą się do ciebie”. Czyli człowiek, któremu wiele przebaczono, ma coś ważnego do powiedzenia innym, i to nie jako ten z czystym kontem, tylko jako ten, który na własnej skórze przekonał się, jak miłosierny jest Bóg.

Mury Jeruzalem: mój grzech dotyka też innych

18 Okaż dobroć Syjonowi według twego upodobania; odbuduj mury Jeruzalem.

19 Wtedy przyjmiesz ofiary sprawiedliwości, ofiary ogniste i całopalenia; wtedy będą składać cielce na twoim ołtarzu.

Końcówka wygląda trochę jak z innej bajki, bo nagle pojawia się Syjon, mury i ołtarz. Ja czytam ją tak: Dawid jest królem, więc jego grzech nie został w czterech ścianach pałacu, tylko uderzył w jego rodzinę, w wojsko i w całe królestwo. Dlatego modlitwa, która zaczęła się od „zmiłuj się nade mną”, kończy się prośbą za innych. I zauważ, że ofiary wracają dopiero tutaj, czyli kolejność jest jasna: najpierw skruszone serce, a dopiero potem ołtarz.

Przebaczenie nie kasuje konsekwencji

Natan odpowiada Dawidowi od razu: „PAN też przebaczył ci twój grzech, nie umrzesz”. Wystarczyło jedno szczere zdanie i jest przebaczenie. Ale w tej samej rozmowie pada też zapowiedź, że miecz nie odstąpi od domu Dawida, i dalsze rozdziały niestety to potwierdzają: umiera dziecko, a potem zaczyna się dramat jego dorosłych dzieci, który ciągnie się aż po bunt Absaloma, jego własnego syna. Opowiadam o tym w odcinku Upadłe królestwo.

Psalm 51 nie jest więc formułką, po której wszystko magicznie wraca na swoje miejsce. Bóg naprawdę przebacza i naprawdę odnawia relację, ale skutki naszych decyzji często zostają i trzeba je jakoś unieść. Jest też druga strona tej historii: Bóg wybaczył Dawidowi, a Dawidowi pewnie dużo trudniej było wybaczyć samemu sobie. Jeśli to znasz z własnego życia, to ten psalm jest także dla ciebie.

Co z tego dla mnie dzisiaj: jak wrócić do Boga po upadku

Prawdopodobnie nikt z nas nie był w sytuacji tak ekstremalnej jak Dawid, ale wystarczy dużo mniej, żeby pomyśleć: z czym ja mam teraz wyskoczyć do Boga, skoro dobrze wiem, jaki jestem. Psalm 51 odpowiada na to bardzo konkretnie: dopóki oddychasz, nie jesteś w miejscu, z którego nie da się wrócić. A jak wracać? Od Dawida biorę kilka prostych kroków.

  • Nie czekaj. W Psalmie 32 Dawid opisuje, jak to jest milczeć o swoim grzechu: „Gdy milczałem, moje kości schły od moich całodziennych narzekań” . Czyli ukrywana wina przygniata człowieka nawet fizycznie, a ulga przychodzi dopiero wtedy, gdy przestaje się ją chować. Mówię o tym w odcinku Jak skutecznie poradzić sobie z grzechem.
  • Nazwij rzecz po imieniu. Bez „tak wyszło” i bez „każdy by tak zrobił”, bo Boga i tak nie zaskoczysz, On dobrze wie, na co nas stać. Bardzo pomaga tu prosty, codzienny rachunek sumienia, czyli kilka minut wieczorem, żeby drobne sprawy nie zdążyły urosnąć w coś dużego.
  • Nie próbuj odpracować. Syn marnotrawny wraca z gotowym planem: zatrudnię się u ojca jako najemnik i jakoś to spłacę . Tymczasem ojciec widzi go z daleka, podbiega, rzuca mu się na szyję i nawet nie daje mu dokończyć przemowy . Rozkładam tę przypowieść w odcinku Historia dwóch braci.
  • Pomódl się tym psalmem. Kiedy brakuje ci własnych słów, weź słowa Dawida, choćby samo „Stwórz we mnie serce czyste”, i czytaj je powoli, a tam, gdzie on mówi o swoim grzechu, pomyśl o swoim. Jeśli jesteś katolikiem, Psalm 51 dobrze sprawdza się też jako przygotowanie do spowiedzi.

Ten psalm zmienia też to, jak patrzę na innych ludzi. Bardzo łatwo pomyśleć o kimś: no, ten to już naprawdę przegiął. Tymczasem św. Paweł pisze w Liście do Rzymian: „Wszyscy bowiem zgrzeszyli i są pozbawieni chwały Boga” . Czyli nie ma lepszych i gorszych, jest jedna droga powrotu, ta sama dla każdego.

Posłuchaj w podcaście

Psalm 51 czyta się zupełnie inaczej, kiedy zna się całą historię Dawida, czyli pasterza, który został królem, a potem upadł i wrócił. Jeśli chcesz przeczytać całe Pismo Święte, po kawałku dziennie i z krótkim odcinkiem do każdego czytania, zajrzyj do planu czytania Biblii.

Psalm 51: sam tekst psalmu

Fragmenty Pisma Świętego pochodzą z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (Fundacja Wrota Nadziei, licencja CC BY-ND 4.0).