Psalmy: o czym jest Księga Psalmów i jak modlić się psalmami

Psalmy to zbiór 150 modlitw i pieśni, które ludzie przez wiele stuleci wołali, śpiewali i szeptali do Boga. Jeśli pytasz, o czym jest Księga Psalmów, to moja odpowiedź brzmi tak: o całym ludzkim życiu, od ucieczki przed własnym synem aż po zachwyt nad Bożą dobrocią, i o tym, że z każdym z tych stanów można przyjść do Boga. Nie ma tu fabuły, którą dałoby się streścić, tak jak streszcza się historię Mojżesza czy Dawida. Jest za to wzór, jak z Bogiem rozmawiać wtedy, kiedy jest świetnie, kiedy jest fatalnie i kiedy jest po prostu zwyczajnie.

Księga Psalmów: o czym jest i jak jest zbudowana

To nie jest księga historyczna ani zbiór przepisów, tylko poezja. Wiele psalmów ma nawet nagłówki ze wskazówką, do jakiej melodii je śpiewać, więc najbliżej im chyba do dzisiejszych śpiewników. Dlatego w podcaście zatrzymujemy się przy nich prawie miesiąc, zamiast pędzić przez nie na wyścigi, bo poezja wymaga, żeby zwolnić i dać słowom wybrzmieć. Wiele psalmów jest też osadzonych w wydarzeniach znanych z wcześniejszych ksiąg, więc ktoś, kto przeczytał historię Dawida, czyta je zupełnie inaczej, bo wie, w jakiej sytuacji powstały.

Jedna uwaga praktyczna, żeby nie było zamieszania z numerami. W części katolickich wydań, opartych na starożytnych przekładach, numeracja psalmów w znacznej części księgi jest przesunięta o jeden, bo Psalmy 9 i 10 są tam połączone w jeden. Czyli nasz Psalm 23 może mieć w twojej Biblii numer 22. W tym artykule trzymam się numeracji Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej.

Księgę otwierają dwa psalmy, które są czymś w rodzaju wprowadzenia do całości. Pierwszy z nich mówi, jak dojść do szczęśliwego życia:

Błogosławiony człowiek, który nie idzie za radą niegodziwych, nie stoi na drodze grzeszników i nie zasiada w gronie szyderców; Lecz ma upodobanie w prawie PANA i nad jego prawem rozmyśla we dnie i w nocy. Będzie on bowiem jak drzewo zasadzone nad strumieniami wód, które wydaje swój owoc w swoim czasie; jego liść nie zwiędnie i wszystko, co robi, powiedzie się.

Zwróć uwagę na dwa słowa: „w swoim czasie”. Owoc nie przychodzi wtedy, kiedy mnie się wydaje, że już powinien przyjść, tylko wtedy, kiedy trwam przy Bożym słowie i daję mu czas, żeby we mnie działało. Całą Księgę Psalmów czytam właśnie przez ten pierwszy obraz drzewa nad strumieniem.

Psalmy Dawida i inni autorzy

Psalmy mają więcej autorów niż jakakolwiek inna księga Biblii. Najwięcej, w zależności od sposobu liczenia około siedemdziesięciu trzech, przypisuje się królowi Dawidowi, i często są to modlitwy z jego najtrudniejszych momentów, kiedy uciekał, bał się albo żałował tego, co zrobił. Są też psalmy Asafa, który był lewitą i muzykiem przy przybytku, oraz psalmy synów Koracha. Pod jednym psalmem podpisany jest Salomon Ps 72,1, pod innym Mojżesz Ps 90,1, a wiele psalmów w ogóle nie ma podpisu.

Synowie Koracha to moja ulubiona historia z całej księgi. Ich przodek Korach zbuntował się przeciw Mojżeszowi i skończył tragicznie Lb 16,31-33, ale Księga Liczb zaznacza, że jego synowie wtedy nie pomarli Lb 26,11. Czyli ich potomkowie doskonale wiedzieli, z jakiej rodziny pochodzą, i mimo to nie pozwolili, żeby ta historia zdefiniowała ich służbę dla Boga. Ich Psalm 46 zaczyna się od słów, że Bóg jest naszym schronieniem, więc nie jest nam straszne nawet trzęsienie ziemi Ps 46,2. Opowiadam o tym w odcinku Kim byli synowie Koracha i jakie ma to znaczenie.

Pięć ksiąg psałterza

Psałterz, czyli cały ten zbiór psalmów, dzieli się na pięć części i każda z nich kończy się słowami uwielbienia. Część czytelników odczytuje te części jako echo pięciu ksiąg Pięcioksięgu, czyli Tory, i ten klucz wydaje mi się całkiem pomocny:

1. Księga pierwsza (Ps 1-41). Jest najbardziej osobista i w większości są to psalmy Dawida. Widać w niej ludzi takimi, jacy są naprawdę, i to, jak rozmawiają z Bogiem, podobnie jak w Księdze Rodzaju.
2. Księga druga (Ps 42-72). Mówi o wybawieniu, tak jak Księga Wyjścia. Tu pojawiają się synowie Koracha, a całość kończy się psalmem dla Salomona i zdaniem, że w tym miejscu kończą się modlitwy Dawida.
3. Księga trzecia (Ps 73-89). Jest wzniosła i liturgiczna, mówi o byciu w Bożej obecności, a składają się na nią głównie psalmy Asafa.
4. Księga czwarta (Ps 90-106). Mówi o Bożym panowaniu i zaczyna się od modlitwy Mojżesza.
5. Księga piąta (Ps 107-150). Mówi o dziękczynieniu i o wartości Bożego Słowa. Znajdziesz w niej najdłuższy psalm w Biblii, czyli Psalm 119, a na samym końcu serię psalmów, które zaczynają się od „Alleluja”.

Rodzaje psalmów: uwielbienie, lament, dziękczynienie

Psalmy robią różne rzeczy, więc nie czyta się ich wszystkich tak samo, tak jak inaczej czyta się list miłosny, a inaczej skargę, i najłatwiej jest tu odróżnić trzy rodzaje.

Uwielbienie. Psalmy 146-150 zaczynają się od „Alleluja”, a to słowo znaczy po prostu: chwalmy Pana. W Psalmie 146 Bóg jest chwalony za bardzo praktyczne rzeczy:

Który oddaje sprawiedliwość pokrzywdzonym [i] daje chleb głodnym; PAN uwalnia więźniów. PAN otwiera [oczy] ślepych; PAN podnosi przygnębionych; PAN miłuje sprawiedliwych. PAN strzeże przychodniów, wspomaga sierotę i wdowę, ale krzyżuje drogę niegodziwych.

Zobacz, że to są rzeczy, które każdy z nas może robić w swoim zakresie: nakarmić głodnego, wesprzeć kogoś samotnego, stanąć po stronie skrzywdzonego. Dlatego uważam, że najlepszym uwielbieniem jest życie, w którym inni mogą zobaczyć, jaki jest Bóg. Więcej o tym mówię w odcinku Boża chwała w naszej codzienności.

Lament. To modlitwy ludzi, którym jest ciężko, i nikt tu niczego nie ukrywa ani nie udaje, że wszystko jest w porządku. Psalm 22 zaczyna się od pytania „Boże mój, Boże mój, czemu mnie opuściłeś?” Ps 22,1. Te same słowa wypowiada Jezus na krzyżu Mk 15,34. W kulturze, w której ludzie znali Pisma na pamięć, wystarczyło zacytować początek psalmu, żeby słuchacze przypomnieli sobie cały psalm. A w nim są zdania, które brzmią jak opis ukrzyżowania: szyderstwa, przebite ręce i nogi, losy rzucane o tunikę Ps 22,16-18, a przecież Dawid napisał to setki lat wcześniej. W odcinku Jak Stary Testament przewidział ukrzyżowanie pokazuję też, co kryje się za słowem „robak” w szóstym wersecie. Ten psalm zaczyna się lamentem, ale kończy się nadzieją, i nie bez powodu nazywam go modlitwą opuszczonego.

Dziękczynienie. Psalm 100 ma w nagłówku wprost napisane „na dziękczynienie” i zaprasza, żeby przychodzić przed Boga z radością, bo to On nas stworzył, a nie my sami siebie Ps 100,1-3. Podobne są Psalmy 9, 92 czy 118, a także Psalm 103, w którym psalmista przypomina samemu sobie, żeby nie zapominał o Bożych dobrodziejstwach Ps 103,1-5.

Poza tymi trzema rodzajami są jeszcze psalmy pouczające, jak Psalm 1, psalmy pokutne, jak Psalm 32, i psalmy, w których Nowy Testament widzi zapowiedź Mesjasza, jak Psalm 22 i 110. Są też pieśni pielgrzymów, czyli Psalmy 120-134, które najpewniej śpiewali ludzie idący do Jerozolimy na święta. O nich mówię w odcinku Jak odkryć właściwy kierunek w życiu. Niektóre psalmy mają na tej stronie swoje osobne teksty: o Psalmie 23, czyli psalmie o pasterzu, o Psalmie 51, który Dawid napisał po wielkim upadku, i o Psalmie 91, który mówi o schronieniu pod osłoną Najwyższego.

Jak modlić się psalmami

Psalmy są świetną szkołą modlitwy, bo pokazują coś pośrodku między dwiema skrajnościami. Jedni z nas uczyli się nie okazywać emocji, bo to się po prostu nie opłacało. Inni, jak ja, wyrastali w domach, w których przy kolacji wszystko się wygadywało, a potem trzeba było przepraszać. Psalmy uczą czegoś trzeciego, czyli szczerości połączonej z szacunkiem.

I wiem, że ktoś może zapytać: po co mówić Bogu to, co On i tak wie? Ja nie mówię Mu tego dlatego, że On nie wie, tylko po to, żebym sam lepiej zrozumiał, o co mi chodzi. Weźmy Psalm 3, który Dawid napisał, kiedy uciekał przed własnym synem Absalomem, który chciał przejąć jego tron:

Ale ty, PANIE, jesteś moją tarczą, moją chwałą, tym, który podnosi moją głowę. Swym głosem wołałem do PANA i wysłuchał mnie ze swojej świętej góry. Sela. Położyłem się i zasnąłem, i obudziłem się, bo PAN mnie podtrzymał. Nie przestraszę się dziesiątków tysięcy ludzi, którzy zewsząd na mnie nastają.

Zobacz, że Dawid nie zaczyna od wydawania Bogu poleceń, co ma zrobić z jego wrogami. Najpierw opisuje ciężar, który go przytłacza, a potem mówi, kim Bóg jest dla niego: tarczą, chwałą i tym, który podnosi jego głowę. A na końcu po prostu kładzie się spać. Tarcza nie sprawia, że problemów nie ma, bo wrogowie dalej są, ale chroni przed tym, co mogłoby być śmiertelne. Ten wzór modlitwy opisuję w odcinku Jak się modlić w największych trudnościach.

A jak to zrobić w praktyce? Wybierz jeden lub dwa psalmy dziennie i czytaj je powoli, do niektórych wracaj, a kilka naucz się na pamięć, żeby mieć je pod ręką w trudnej chwili. Psalmami od wieków modli się też Kościół: wracają w liturgii godzin, a na Mszy po pierwszym czytaniu śpiewa się lub czyta psalm responsoryjny. Święty Paweł zachęcał wprost, żeby uczyć się i napominać „przez psalmy, hymny i pieśni duchowe” Kol 3,16.

A co, kiedy Bóg milczy?

Psalmy nie udają, że to się nie zdarza. Autor Psalmu 77 szuka Boga w nocy, wyciąga do Niego ręce i nie może znaleźć pocieszenia Ps 77,2. Znam to uczucie. Jako student siedziałem wieczorami z Biblią w pokoju, zmęczony, i myślałem, że to wszystko nie ma sensu i że chyba nikt mnie nie słyszy. Odpowiedź przyszła od znajomego, który niemal przepraszał, że mówi coś tak prostego, a mianowicie że Bóg jest przy mnie. Rozpłakałem się, bo to było dokładnie to, o co się modliłem. Więcej o tym, co robić w takiej ciszy, czyli czekać i wracać pamięcią do tego, co Bóg już zrobił, mówię w odcinku Dlaczego wydaje się, że Bóg milczy.

Jak czytać Księgę Psalmów i na co uważać

• Nie wyrywaj wersetów z kontekstu. Zdanie „Rozkoszuj się PANEM, a on spełni pragnienia twego serca” Ps 37,4-5 ma dwa warunki, czyli rozkoszowanie się Panem i powierzenie Mu swojej drogi. Im bliżej jestem Boga, tym bardziej moje pragnienia pokrywają się z Jego pragnieniami.
• Czytaj obrazy jako obrazy. Skała, tarcza i twierdza to język Wschodu, który lubi konkret, a z takich obrazów składa się portret Boga, a nie Jego dosłowny opis.
• Nie dziw się ostrym słowom o wrogach. Dawid mówi Bogu wprost, czego chce, także sprawiedliwości dla tych, którzy go krzywdzą. Kiedy sam sięgasz po ten język, pamiętaj, że pomsta należy do Boga, a nie do nas Rz 12,19.
• Zacznij od psalmów, które znasz. Dobrym początkiem jest na przykład Psalm 139, w którym psalmista mówi, że Bóg zna go na wylot Ps 139,1-4.

Co z tego dla mnie dzisiaj

Mów Bogu prawdę. Nie musisz czekać, aż się pozbierasz i będziesz miał w sobie odpowiedni nastrój. Zacznij od tego, co naprawdę w tobie jest, tak jak robi to psalmista, a dopiero potem przypomnij sobie, kim jest Bóg.

Dziękuj, zanim wszystko się ułoży. Wdzięczność, której uczą psalmy, ma trzy czasy: dziękuję za to, co było, za to, co jest, i za to, co dopiero przyjdzie.

Niech twoje życie też chwali Boga. Kończąc Księgę Psalmów, rzucam sobie wyzwanie, żeby patrzeć na ludzi, których mijam w sklepie czy w pracy, tak, jak patrzy na nich Bóg, i odpowiadać na ich potrzeby. W ten sposób uwielbienie przestaje być tylko śpiewem i staje się codziennym życiem.

Posłuchaj w podcaście

Dzień 179 · Psalmy 1-8Jak się modlić w największych trudnościachPoczątek Księgi Psalmów, jej budowa, Psalm 1 i Psalm 3.

Dzień 182 · Psalmy 21-25Jak Stary Testament przewidział ukrzyżowaniePsalm 22, modlitwa opuszczonego.

Dzień 187 · Psalmy 46-50Kim byli synowie Koracha i jakie to ma znaczenieRodzina buntowników i psalm o schronieniu w Bogu.

Dzień 188 · Psalmy 51-57Jak wstać po największym upadkuPsalm 51 i droga powrotu po wielkim grzechu.

Dzień 192 · Psalmy 74-77Dlaczego Bóg, wydaje się, że milczyPsalm 77 i to, co robić, gdy odpowiedź nie przychodzi.

Dzień 198 · Psalmy 103-105Co to znaczy błogosławić BogaPsalm 103 i uwielbienie Boga także za to, czego jeszcze nie widzimy.

Dzień 202 · Psalm 119Jak ten jeden psalm może zmienić nasze życieNajdłuższy psalm, ułożony jak hebrajski alfabet, o Bożym Słowie.

Dzień 207 · Psalmy 146-150Boża chwała w naszej codziennościAlleluja, Psalm 146 i uwielbienie życiem.

Księgę Psalmów czytamy w planie przez dni od 179 do 207. Pozostałe odcinki znajdziesz na liście wszystkich odcinków o Księdze Psalmów.

Jeśli chcesz przeczytać Księgę Psalmów razem z nami, a potem iść dalej przez całe Pismo Święte, zajrzyj do planu czytania Biblii.

Księga Psalmów: tekst rozdział po rozdziale

Pierwsza wersja tego artykułu była inspirowana tekstem z OverviewBible. Obecna wersja powstała po naszej redakcji i została rozbudowana o treści z podcastu. Fragmenty Pisma Świętego pochodzą z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (Fundacja Wrota Nadziei, licencja CC BY-ND 4.0).