Księga Koheleta: o czym jest, streszczenie i sens życia

Księga Koheleta to zapis poszukiwań człowieka, który miał wszystko i postanowił sprawdzić, co w życiu naprawdę daje spełnienie. Przetestował po kolei mądrość, przyjemności, pracę i pieniądze, a po każdej próbie zapisywał ten sam wynik: marność. Brzmi to jak najbardziej dołująca księga w Biblii, ale moim zdaniem jest dokładnie odwrotnie, bo to bardzo życiowy tekst, który uczy trzeźwo patrzeć na świat, cieszyć się tym, co mamy, i pamiętać o Bogu. Ma tylko dwanaście rozdziałów, a w naszym planie czytamy ją przez trzy dni.

Księga Koheleta: o czym jest i kto w niej mówi

Słowo „Kohelet” niewiele nam mówi i brzmi raczej jak czyjeś imię, a tymczasem oznacza kogoś, kto zbiera ludzi, żeby ich czegoś nauczyć. Dlatego w części przekładów ta księga nazywa się Księgą Kaznodziei. W Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej, z której cytuję w tym artykule, zamiast Koheleta przeczytasz właśnie „Kaznodzieja”, ale to jest ta sama postać.

W księdze słychać tak naprawdę dwa głosy. Pierwszy to nauczyciel, który przez prawie cały tekst opowiada o swoich poszukiwaniach, a drugi to autor, który zebrał jego słowa i dodał od siebie jedno zdanie wstępu oraz krótkie podsumowanie na końcu Koh 12,9-14.

Czy tym nauczycielem był Salomon? Wstęp mówi o synu Dawida, królu w Jerozolimie Koh 1,1, a dalej czytamy o kimś, kto dostał więcej mądrości niż wszyscy przed nim Koh 1,16. No, zalatuje Salomonem i to właśnie jemu zwykle przypisuje się tę księgę. Pewności jednak nie ma, bo synem Dawida można było nazwać także któregoś z jego późniejszych potomków, którzy rządzili w Jerozolimie.

Ważniejsze jest to, gdzie w Biblii ta księga się znajduje i z czym rozmawia. Po lekturze Księgi Przysłów łatwo dojść do wniosku, że życie to prosta gra: zrobisz to, dostaniesz tamto. Księga Hioba ten obraz już mocno komplikuje, a Kohelet mówi wprost, że życie nie jest zero-jedynkowe. To nie jest automat, do którego wrzucasz monetę i wypada dokładnie to, co wybrałeś, bo możesz robić wszystko dobrze i nadal nie mieć gwarancji, że sprawy potoczą się po twojej myśli. Opowiadam o tym w odcinku Dzień 234: Czy życie faktycznie jest marne.

Marność nad marnościami: co to właściwie znaczy

Już w drugim zdaniu księgi pada słynne „marność nad marnościami” Koh 1,2. Czytasz to i myślisz sobie: szalony gość, jeszcze dobrze nie zacząłem, a już jestem zdołowany, więc po co to w ogóle jest w Piśmie Świętym?

Problem leży w tłumaczeniu. Hebrajskie słowo, które oddajemy jako „marność”, oznacza dym, czyli coś ulotnego, niestałego i trochę tajemniczego, co niby widzisz i próbujesz złapać, a w ręku nie zostaje ci nic. Kohelet nie twierdzi więc, że wszystko jest nic niewarte, tylko mówi, że życie jest ulotne, niepewne i nie da się go chwycić w garść.

To słowo wraca w księdze kilkadziesiąt razy, więc jeśli za każdym razem słyszysz w nim „bez sensu”, to po dwunastu rozdziałach faktycznie masz dość. Proponuję prosty zabieg: podstaw w tych miejscach słowo „ulotne” i zobacz, jak zmienia się cały tekst. Podobnego obrazu używa zresztą św. Jakub, kiedy nazywa nasze życie parą, która pojawia się na krótko, a potem znika Jk 4,14.

Kohelet pokazuje tę ulotność na przykładach, które każdy zna z codzienności: pokolenia przychodzą i odchodzą, słońce wschodzi i zachodzi, rzeki płyną do morza, a morze się nie przepełnia Koh 1,4-7. I dodaje:

To, co było, jest tym, co będzie; a to, co się stało, jest tym, co się stanie. I nie ma nic nowego pod słońcem.

Koh 1,9

Czy to znaczy, że wszystko jest bez sensu? Nie. To po prostu opis życia, który i tak znamy z własnego doświadczenia: zmienia się technologia, ale ludzie w gruncie rzeczy się nie zmieniają.

Księga Koheleta: streszczenie w pięciu krokach

Jeśli potrzebujesz krótkiego streszczenia, na przykład do szkoły, to księga układa się mniej więcej tak:

1. Pytanie (rozdział 1). Jaki pożytek ma człowiek z całego swojego trudu Koh 1,3? Świat kręci się w kółko, a o ludziach bardzo szybko się zapomina.
2. Eksperyment (rozdziały 1 i 2). Kohelet sprawdza na sobie mądrość, przyjemności, wielkie przedsięwzięcia i bogactwo, a za każdym razem wychodzi mu marność.
3. Obserwacje (rozdziały 3 do 6). Na wszystko jest czas Koh 3,1-8, a na świecie zdarza się niesprawiedliwość, samotność i pogoń za pieniędzmi, które nie sycą. Wraca też rada, żeby cieszyć się jedzeniem, piciem i pracą jako darem od Boga.
4. Trzeźwe spojrzenie (rozdziały 7 i 8). Warto pamiętać o końcu życia, bo sprawiedliwym bywa źle, a niegodziwym dobrze Koh 8,14, i człowiek nie zgłębi wszystkiego, co robi Bóg Koh 8,17.
5. Wnioski (rozdziały 9 do 12). Ciesz się życiem i rób z całej siły to, co masz do zrobienia Koh 9,7-10, a przy tym pamiętaj o swoim Stwórcy Koh 12,1. Na koniec autor zbiera wszystko w jednym zdaniu: bój się Boga i przestrzegaj Jego przykazań Koh 12,13-14.

Co sprawdził Kohelet i co mu z tego wyszło

Najbardziej lubię w tej księdze to, że Kohelet nie teoretyzuje, tylko to wszystko przerobił na własnej skórze.

Mądrość

Zaczął od wiedzy. Zdobył jej mnóstwo i odkrył, że gdzie wiele mądrości, tam wiele smutku Koh 1,18, a do tego mądry umiera dokładnie tak samo jak głupi Koh 2,16. A jednak mądrości nie skreśla, bo jest ona pożyteczniejsza od głupoty, tak jak światło jest pożyteczniejsze od ciemności Koh 2,13-14. Mądry wie, dokąd idzie, i nawet jeśli po drodze wydarzy się coś nieprzewidzianego, jak to w podróży bywa, to dalej zna kierunek.

Przyjemności

Potem przyszła kolej na zabawę, czyli wino, śmiech, muzykę, śpiewaków i śpiewaczki. Sam pisze, że nie odmawiał swojemu sercu żadnej uciechy Koh 2,10, i jego serce rzeczywiście się cieszyło, ale spełnienia mu to nie dało.

Praca

Kohelet budował domy, sadził winnice, zakładał ogrody i sady, robił stawy Koh 2,4-6. A potem przyszła rozkmina: wszystko to zostawię komuś, kto przyjdzie po mnie, i nie mam pojęcia, czy będzie on mądry, czy głupi Koh 2,18-19. Do tego dochodzi serce, które nawet w nocy nie zaznaje spokoju Koh 2,23. Brzmi znajomo?

Pieniądze

Kto kocha pieniądze, nie nasyci się pieniędzmi, a kto kocha bogactwa, nie będzie miał z nich pożytku. Także i to jest marnością.

Koh 5,10

Pisze to gość, który zgromadził srebro, złoto i klejnoty Koh 2,8, więc naprawdę wie, o czym mówi. Zauważa, że robotnik śpi słodko, a bogatemu jego obfitość spać nie daje Koh 5,12, i że na koniec i tak odchodzimy z pustymi rękami, tak jak przyszliśmy na świat Koh 5,15.

I tu jest ważna rzecz, którą łatwo przeoczyć. Kohelet nie mówi, że mądrość, przyjemności, praca i pieniądze są złe albo bezużyteczne, tylko że są ulotne i nie dają ostatecznego spełnienia. Bez sensu robi się dopiero wtedy, gdy próbuję w nich znaleźć cały sens swojego życia.

Sens życia według Koheleta

Dlaczego to wszystko nie wystarcza? Trop znajdziemy w trzecim rozdziale Koh 3,11. W Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej czytamy tam o Bogu: „Włożył także świat w ich serca”, a w części innych przekładów w tym miejscu pojawia się słowo „wieczność”. Na tej wieczności zatrzymuję się w odcinku Dzień 235: Życie z perspektywą końca, bo skoro nosimy ją w sercu, to rzeczy tymczasowe nigdy nas do końca nie nasycą. C.S. Lewis ujął to mniej więcej tak: jeśli mam w sobie pragnienie, którego nic na tym świecie nie potrafi zaspokoić, to najpewniej zostałem stworzony dla innego świata. Św. Paweł pisze podobnie, że to, co widzialne, jest doczesne, a to, co niewidzialne, jest wieczne 2 Kor 4,18.

Stąd bierze się rada, która na pierwszy rzut oka brzmi ponuro:

Lepiej iść do domu żałoby niż do domu wesela, gdyż w tamtym [widzimy] koniec każdego człowieka, a człowiek żyjący weźmie to sobie do serca.

Koh 7,2

Nie chodzi tu o to, żeby chodzić przez życie smutnym, tylko o to, żeby patrzeć na nie z perspektywą końca, bo wtedy dużo łatwiej dobrze wykorzystać życie, które dostaliśmy.

Jest tu jeszcze jedna pułapka, o której warto powiedzieć. Można chodzić na Mszę, modlić się, czytać Biblię i jednocześnie nie mieć z Bogiem żadnej osobistej więzi. Same praktyki nie pokażą mi, po co konkretnie ja jestem na tym świecie, bo to odkrywam dopiero w bliskości z Bogiem. I nie ma sensu podglądać w tym innych, bo twoje zadanie w życiu będzie inne niż moje.

Jak znaleźć sens życia: co z tego dla mnie dzisiaj

Z tej księgi da się wyciągnąć kilka bardzo praktycznych rzeczy, które można zacząć stosować od razu.

Po pierwsze, ciesz się prostymi rzeczami. Aż dziwne, jak często w tej rzekomo dołującej księdze wraca zachęta do radości:

Chwaliłem więc radość, [gdyż] nie ma dla człowieka nic lepszego pod słońcem nad to, by jadł, pił i radował się. To bowiem zostanie mu z jego trudu po [wszystkie] dni jego życia, które pod słońcem dał mu Bóg.

Koh 8,15

Chodzi o proste relacje, proste czynności i proste gesty, bo kiedy umiem je docenić i za nie podziękować, to w moim życiu robi się dużo więcej radości. Dobre pytanie na dziś brzmi więc: za co mogę podziękować Bogu w moim zwykłym dniu?

Po drugie, korzystaj z życia i pamiętaj, że zdasz z niego sprawę. Kohelet pisze do młodych: raduj się, idź za głosem serca, „ale wiedz, że za to wszystko Bóg przyprowadzi cię na sąd” Koh 11,9. Brzmi to trochę jak: baw się, baw, a potem dostaniesz w łeb. Zaciekawiło mnie to na tyle, że zapytałem znajomego, który zna hebrajski, i okazało się, że ten spójnik równie dobrze może znaczyć „i”. Wtedy sens jest zupełnie inny: ciesz się życiem i pamiętaj, że Bóg zapyta, jak je wykorzystałeś. Nie chodzi oczywiście o życie wbrew przykazaniom, tylko o to, że Bóg nie czyha na moje potknięcia. Księga kończy się słowami o sądzie nad każdą rzeczą, „czy dobrą, czy złą” Koh 12,14, czyli Bóg zapyta też o dobro i będzie chciał docenić to, że dobrze wykorzystałem życie, które od Niego dostałem. To trochę jak w przypowieści o talentach Mt 25,14-30. Więcej mówię o tym w odcinku Dzień 236: Odpowiedzialność za swoje życie.

Po trzecie, pamiętaj o Stwórcy już teraz. Nie na starość i nie dopiero wtedy, kiedy zrobi się ciężko Koh 12,1. Podsumowanie całej księgi brzmi tak:

Wysłuchaj podsumowania wszystkiego: Bój się Boga i przestrzegaj jego przykazań. Ponieważ to jest cały [obowiązek] człowieka.

Koh 12,13

„Bój się” nie oznacza tu strachu, tylko szacunek. Bóg mnie stworzył, więc wie najlepiej, jak to życie działa, i dlatego Jego rady są po prostu najlepsze.

Po czwarte, nie idź przez życie sam. Kohelet zauważa, że lepiej jest dwom niż jednemu, bo kiedy jeden upadnie, drugi go podniesie Koh 4,9-10. W odcinku Dzień 12: Jak doświadczyć pełni życia opowiadam o Viktorze Franklu, psychiatrze, który przeżył obozy koncentracyjne. Wskazał on trzy rzeczy, których człowiek potrzebuje, żeby jego życie miało sens: zadanie, w które się angażuje, takie spojrzenie na cierpienie, które zostawia miejsce na nadzieję, oraz ludzi, którzy go kochają, akceptują i wspierają. Jeśli nie masz jeszcze takiej ekipy wokół siebie, to szukaj jej.

Po piąte, twoje życie ma znaczenie, nawet jeśli wygląda zwyczajnie. Kohelet uczciwie przyznaje, że ludzie szybko zapominają o tych, którzy byli przed nimi Koh 1,11. A jednak w Księdze Nehemiasza jest cały rozdział pełen imion zwykłych ludzi, którzy wrócili z niewoli babilońskiej, i jedna rodzina liczy tam prawie cztery tysiące osób, a inna czterdzieści kilka, ale obie są zapisane. Mówię o tym w odcinku Dzień 250: Jak zrozumieć znaczenie rodowodów w Biblii, bo te listy pokazują, że każdy z nas ma znaczenie w Bożym planie. Na moją wiarę ogromnie wpłynął kolega mojego taty ze szkoły, którego poznałem w liceum, i po latach napisałem do niego, żeby mu za to podziękować. Ty też możesz być kimś takim dla osoby, której być może nigdy nie poznasz.

Posłuchaj w podcaście

Księgę Koheleta czytamy w planie w dniach od 234 do 236. Jeśli chcesz przejść ze mną przez całe Pismo Święte, zajrzyj do planu czytania Biblii, gdzie każdy dzień to fragment do przeczytania i odcinek podcastu, w którym opowiadam, co z niego wynika.

Księga Koheleta: tekst rozdział po rozdziale

Pierwsza wersja tego artykułu była inspirowana tekstem z OverviewBible. Obecna wersja powstała po naszej redakcji i została rozbudowana o treści z podcastu. Fragmenty Pisma Świętego pochodzą z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (Fundacja Wrota Nadziei, licencja CC BY-ND 4.0).