Jak zadbać o zdrowe relacje

Cześć, z tej strony Jacek, słuchasz właśnie podcastu Przeczytaj Biblię w rok. Dzisiaj mamy 24 dzień naszego planu i czytamy Księgę Wyjścia, rozdziały od 19 do 21. Tutaj tak naprawdę zaczyna się niejako druga część Księgi Wyjścia, bo jesteśmy już poza Egiptem. Izrael przeszedł przez Morze Czerwone, mają już za sobą zmagania z Egipcjanami, którzy poginęli w wodach Morza Czerwonego. I teraz Izraelici trafiają w okolice góry Synaj, gdzie też Mojżesz wchodzi na górę i otrzymuje prawo.

Otrzymuje zasady funkcjonowania w relacji z Bogiem, których mają przestrzegać Izraelici. I dzisiaj zajmiemy się początkiem tego prawa, czymś, co w zasadzie sądzę, że każdy z nas jest w stanie wyrecytować w jakimś tam zakresie, to, co nazywamy dziesięcioma przykazaniami, bo to jest tak naprawdę początek prawa, które daje Bóg, później to prawo jest rozbudowane co prawda do około sześciuset trzynastu przykazań, niemniej jednak zaczynamy od dziesięciu, bo one są nam powszechnie znane i chciałbym, żebyśmy do nich się trochę odnieśli. Od razu wam powiem, że gdybym tylko mógł, to bym zrobił osobne odcinki do każdego, bo one są bardzo ciekawe, między innymi dlatego, że jest często takie spojrzenie na chrześcijaństwo, w ramach którego niektórzy krytykanci powiedzieliby, że chrześcijanie muszą robić takie rzeczy i nie mogą robić tego i tak naprawdę chrześcijaństwo jest związane z przestrzeganiem zasad. I tutaj abstrahując od tego już może, co jakich zasad, jak chrześcijanie mają przestrzegać, bo jednak jest pewien sposób życia, który pokazuje to, że tak naprawdę jesteśmy wierzącymi, to niekoniecznie patrzyłbym na te dziesięć przykazań jako na coś... Co ma ludziom uprzykrzyć życie, a często takie spojrzenie właśnie jest gdzieś w naszych głowach, w głowach ludzi, z którymi rozmawiamy i którzy może sceptycznie podchodzą do chrześcijaństwa, albo wy jako chrześcijanie możecie robić różnych tam rzeczy.

Chciałbym, żebyśmy dzisiaj odrobinę się tym tematem zajęli, ale zacznijmy od tego, żeby przeczytać sobie te dziesięć przykazań, tak jak mamy je zapisane w Księdze Wyjścia. Jedna ważna rzecz, na którą chciałbym, żebyśmy zwrócili uwagę już na samym początku, to jest to, że jeżeli otworzylibyście sobie Katechizm Kościoła Katolickiego, no to tam mamy tak naprawdę trzy kolumny dziesięciu przykazań, bo mamy kolumnę, gdzie jest zapis z Księgi Wyjścia, mamy kolumnę z Księgi Powtórzonego Prawa, gdzie później te przykazania są jeszcze raz powtórzone i jest tak zwana formuła katechetyczna. I to, co my najczęściej znamy, to jest właśnie ta formuła katechetyczna, trochę taka skrócona wersja, prościutka, łatwa do zapamiętania, to, co pewnie większość z nas zna. A chciałbym, żebyśmy szarpnęli się dzisiaj po pełną wersję, a co tam. Fakt, że będzie trochę czytania, nie będzie to tak krótkie, jak uczyliśmy się być może przygotowując się do pierwszej komunii czy jakkolwiek, niemniej jednak startujemy.

Początek rozdziału dwudziestego. Wtedy mówił Bóg wszystkie te słowa: Ja jestem Pan, twój Bóg, który cię wywiódł z ziemi egipskiej, z domu niewoli. Nie będziesz miał cudzych bogów obok Mnie. Nie będziesz czynił rzeźby ani żadnego obrazu tego, co jest na niebie wysoko, ani tego, co jest na ziemi nisko, ani tego, co jest w wodach pod ziemią. Nie będziesz oddawał im pokłonu i nie będziesz im służył, ponieważ Ja, Pan, twój Bóg, jestem Bogiem zazdrosnym, który karze występek ojców na synach do trzeciego i czwartego pokolenia względem tych, którzy Mnie nienawidzą, okazuję zaś łaskę aż do tysięcznego pokolenia tym, którzy Mnie miłują i przestrzegają moich przykazań.

Nie będziesz wzywał imienia Pana Boga twego do czczych rzeczy, gdyż Pan nie pozostawi bezkarnie tego, kto wzywa Jego imienia do czczych rzeczy. Pamiętaj o dniu szabatu, aby go święcić. Sześć dni będziesz pracować i wykonywać wszystkie twe zajęcia, dzień zaś siódmy jest szabatem ku czci Pana Boga twego. Nie możesz przeto w tym dniu wykonywać żadnej pracy ani ty, ani syn twój, ani twoja córka, ani twój niewolnik, ani twoja niewolnica, ani twoje bydło, ani cudzoziemiec, który mieszka pośród twych bram. W sześciu dniach bowiem uczynił Pan niebo i ziemię oraz wszystko, co w nich jest.

W siódmym zaś dniu odpoczął, dlatego pobłogosławił Pan dzień szabatu i uznał go za święty. Czcij ojca twojego i matkę twoją, abyś długo żył na ziemi, którą Pan, Bóg twój, da tobie. Nie będziesz zabijał, nie będziesz cudzołożył, nie będziesz kradł, nie będziesz mówił przeciwko bliźniemu twemu kłamstwa jako świadek, nie będziesz pożądał domu bliźniego twego, nie będziesz pożądał żony bliźniego twego, ani jego niewolnika, ani jego niewolnicy, ani jego wołu, ani jego osła, ani żadnej rzeczy, która należy do bliźniego twego. To jest pełna wersja dziesięciu przykazań, którą znajdujemy w Księdze Wyjścia, w rozdziale dwudziestym, na samym początku. I te wszystkie przykazania, jak również cała reszta przykazań, przez które będziemy się teraz przebijać w najbliższych dniach, tygodniach, mają bardzo konkretny cel.

One nie są po to, żeby uprzykrzyć nam życie. One nie są po to, żeby sprawić, że będzie nam się tylko trudniej żyło. I można by spędzić masę godzin, żeby rozmawiać o tym, jaka jest rola prawa z perspektywy Nowego Przymierza, z perspektywy bycia chrześcijaninem. Chciałbym, żebyśmy dzisiaj spojrzeli na to tylko w bardzo ogólny sposób. Mianowicie, jeżeli sięgniemy sobie do Ewangelii według świętego Mateusza, rozdziału dwudziestego drugiego, to tam pojawia się taka historia w trzydziestym czwartym rozdziale, gdzie czytamy, że gdy faryzeusze dowiedzieli się, że zamknął usta saduceuszom, zebrali się razem, a jeden z nich, uczony w prawie, zapytał go, wystawiając go na próbę.

Czyli pojawia się pewien zawodnik, który dosyć wybitnie dobrze zna się na Starym Testamencie i myśli: Ha, zagnę Jezusa. I mówi tak: Nauczycielu, które przykazanie w prawie jest największe? A on mu odpowiedział. Będziesz miłował Pana, Boga swego, całym swoim sercem, całą swoją duszą i całym swoim umysłem. To jest największe i pierwsze przykazanie.

Drugie, podobne jest do tego: będziesz miłował swego bliźniego jak siebie samego. Na tych przykazaniach opiera się całe prawo i prorocy. To, co w ogóle jest celem prawa, to jest to, żeby zadbać o właściwą relację człowieka ze Stwórcą i o właściwą relację człowieka z drugim człowiekiem. To jest coś, co absolutnie podsumowuje nam wszystkie prawa, które mamy zapisane w Starym Testamencie. I to nie ja to wymyśliłem, to wymyślił sam Jezus.

I On tutaj właśnie w tej historii na to podchwytliwe pytanie przedstawia jako to, co jest najbardziej kluczowe. Chodzi o to, żebyś miłował Boga całym swoim sercem, całą swoją duszą, całym swoim umysłem i jednocześnie żebyś miłował swojego bliźniego jak siebie samego. To jest to, na czym opiera się całe prawo i prorocy. Innymi słowy, możemy sobie uogólnić: cały Stary Testament do tego się sprowadza. Tylko teraz, jeżeli spojrzymy na nasze dziesięć przykazań, to możemy sobie pomyśleć: no dobra, ale jak to ma się do tego?

Tak serio. Bo czy niektóre przykazania to nie jest tak, że Bóg rzeczywiście chce utrudnić nam życie i że Bóg zabrania nam robienia rzeczy, które my lubimy, i że Bóg zagląda nam do łóżek, i że Bóg cokolwiek. W bardzo dużym skrócie chciałbym, żebyśmy odnieśli się do każdego z tych przykazań, które mamy w Księdze Wyjścia, i spojrzeli na nie z perspektywy pewnych zasad, które mogą wpłynąć na lepszą jakość relacji w naszym życiu. I tak, startujemy od pierwszego. Mieliśmy napisane, że nie będziesz miał bogów cudzych obok mnie.

To był trzeci werset. No i tak naprawdę tutaj możemy sobie na to spojrzeć jako na zasadę pewnego pierwszeństwa. Bóg powinien być pierwszy w naszym życiu. Bóg powinien mieć największy priorytet w naszym życiu. Bo jak to niektórzy powiadają, jeżeli Bóg jest na pierwszym miejscu w twoim życiu, to wszystko inne będzie na właściwym.

Więc to by było pierwsze: zasada pierwszeństwa. Kolejne, które mamy, ja tutaj czytam tak, jak to jest w Księdze Wyjścia. Ja kumam, że to może wśród niektórych wzbudzić jakieś tam emocje, ale... Okej, już. Różne inne bardziej emocjonujące rzeczy jeszcze będziemy mieli w Biblii.

Drugie, nie będziesz czynił żadnej rzeźby ani żadnego obrazu tego, co jest na niebie wysoko, ani tego, co jest na ziemi nisko, ani tego, co jest w wodach pod ziemią. I tam jest jeszcze długo, długo, długo, długo. To jest dosyć rozbudowane przykazanie. Powiem wam tak, jak ja to czytam, to wygląda mi jak długie kumam, że formuła katechetyczna jakby łączy te dwa, okej, luz. Chciałbym, żebyśmy mimo wszystko spojrzeli na to i spojrzeli na to w ten sposób.

To jest coś, co w moim odczuciu mówi nam o pewnej zasadzie, nazwijmy ją sobie zasadą czystości. Bo jeżeli chcę mieć czystą relację z Bogiem, no to nie mogę sobie pozwolić na to, żeby cokolwiek innego w tą relację wchodziło, żeby były jakieś bożki. I teraz tak, mówiąc o bożkach, żeby było jasne, ja wcale niekoniecznie uważam, że to musi być coś fizycznego, bo tak naprawdę jeżeli jest cokolwiek, co w moim życiu wchodzi w miejsce pierwszeństwa, staje się automatycznie swego rodzaju bożkiem w moim życiu, nic bardziej skomplikowanego. Jeżeli pozwolimy sobie na to, żeby jakaś relacja, jakaś osoba, jakaś rzecz, cokolwiek zajęła miejsce, które Bóg chce mieć w moim życiu, no to tutaj mamy problem, bo to odciąga naszą uwagę od osoby samego Stwórcy. I wtedy nasza relacja z Nim nie może być czysta, bo jest zanieczyszczona jakimiś dodatkowymi relacyjkami, które gdzieś próbują przekierować naszą uwagę.

To jest drugie. Sięgamy po następne. Nie będziesz wzywał imienia Pana, Boga twego, do czczych rzeczy, gdyż Pan nie pozostaje bezkarny tego, kto wzywa Jego imienia do czczych rzeczy. No i tutaj możemy spojrzeć na to jako na coś, co uczy nas, w jaki sposób z pokorą podchodzić do Boga. Niech to będzie nasza zasada: pokory, w ramach której nie wzywam Boga w sytuacjach, w których nie powinien w ogóle być wzywany i nie używam Jego imienia jako przecinek, tudzież tak jak niektórzy, wiecie, chłopaki w knajpie używają innych słów po to, żeby dać sobie chwilę do zastanowienia, a niektórzy zwyczajnie używają Bożego imienia, nawet jeżeli niekoniecznie są wierzący, do tego, żeby dać sobie chwilę do zastanowienia.

No nie, no nie. Jeżeli wiemy, kim jest Bóg, jeżeli wiemy, jak On jest potężny, jak jest wyjątkowy, to podchodzimy do Niego z szacunkiem. Dlatego między innymi Żydzi nie bardzo szarpią się na to, żeby w ogóle powiedzieć Bóg. Wiecie, to jest... To, że nie chcą brać Bożego imienia nadaremnie, więc pokazuje nam to pewną pokorę i uniżenie, z jakim podchodzą do osoby Boga.

Następnie pamiętaj o dniu szabatu, aby go święcić. Sześć dni będziesz pracować i wykonywać wszystkie twe zajęcia. I później tam jest wyjaśnione, czym jest dzień siódmy. Bardzo, ale to bardzo ważna zasada, która w tym przypadku mówi nam o odpoczynku. Każdy z nas musi czasami odpocząć.

I jest jeden dzień, który Bóg przeznaczył i okej, znowu, w przypadku Starego Testamentu mówimy o sobocie, żeby było jasne. Bez dwóch zdań tam chodzi o sobotę. Z perspektywy chrześcijańskiej stała się to niedziela, jakkolwiek. Ja powiem wam szczerze, że tak mi się wydaje czasami, że gdyby każdy z nas dla zasady przyjął, że jeden dzień w tygodniu ma po prostu na niepracowanie i na skupienie się na Bogu, i na to, żeby rzeczywiście odpocząć, żeby odetchnąć, żeby gdzieś, nie wiem, sięgnąć po Biblię, poświęcić czas na modlitwę, poświęcić czas na relacje z bliskimi, to każdemu wyszłoby na zdrowie. Co to nam mówi też o relacji z Bogiem samym?

Bóg nie chce, żebyśmy nic nie robili, bo tak mu się podoba. Nie. Bóg chce, żebyśmy nauczyli się Jemu ufać. Jeżeli wydaje nam się, że jak będziemy zapierniczać 24 na dobę, 7 dni w tygodniu i osiągniemy więcej, no to mogę was zaskoczyć. Jest tak naprawdę jedna z najbardziej popularnych sieci fast foodowych w Stanach, Chick-fil-A się nazywa, taki trochę McDonald's, powiedzmy sobie.

Ona jest prowadzona przez ludzi wierzących i oni mają zamknięte zawsze w niedzielę, każdą niedzielę wszędzie. Wszystkie ich restauracje są zamknięte. I to jednocześnie jest sieć restauracji, która osiąga jedne z najlepszych wyników sprzedażowych. Weźcie mi to wytłumaczcie. To jest naprawdę coś zaskakującego.

Bardzo konserwatywni, wierzący właściciele, którzy od lat prowadzą ogromną sieć restauracji i w dzień, który w Stanach przynosi największe zyski restauracjom, czyli niedzielę, oni mają zamknięte i osiągają ogromne wyniki. Okej, dobra, ktoś powie, że przypadek, luz, nie ma sprawy, jak wierzycie w takie przypadki, wszystkiego najlepszego, ale ja nie wiem, czy to przez przypadek tak się dzieje, że akurat w ten sposób dając... Tak naprawdę jak sobie przeczytamy to przykazanie, to lepiej zrozumiecie, co oni tutaj robią. Oni dają odpocząć swojej firmie, swoim ludziom i najzwyczajniej w świecie wracają później do pracy, w poniedziałek, i mimo wszystko nie narzekają na to, nie poszli z torbami. Co więcej, interes się świetnie kręci.

To było nasze kolejne przykazanie. Teraz, co mamy dalej? Czcij ojca twego i matkę twoją, abyś żył długo na ziemi, którą Pan Bóg twój da tobie. Jak to później też powie apostoł Paweł, to jest pierwsze przykazanie z obietnicą i jest to przykazanie, które mówi nam o szacunku, o tym, że powinniśmy praktykować szacunek w naszym życiu, bo nie mamy czasu, żeby przejść przez to wszystko tak bardzo szczegółowo, ale szacunek buduje wiarę w naszym życiu, przynosi błogosławieństwo. Tutaj mamy wyraźnie napisane: Jest błogosławieństwo związane z szacunkiem, więc zaczynamy od rodziców, ale tak naprawdę szanujemy innych ludzi, których Bóg postawił w naszym życiu.

Dalej mamy kolejne przykazanie: Nie będziesz zabijał. No okej, dobra, to jest dosyć łatwe, tak z pozoru. Możemy powiedzieć: No dobra, nikogo nie zabiłem. Później Pan Jezus trochę utrudni sprawę, kiedy powie: No dobra, ale jeżeli na kogoś jesteś wściekły, to trochę tak, jakbyś go zabił już. Więc w kazaniu na górze Jezus...

I to znowu, to nie jest to, że Jezus będzie zmieniał te przykazania, tylko to, co Jezus zrobi, to jest: jeżeli chcesz zadbać o to, żeby nigdy nie dojść do tego miejsca, to nawet nie pozwól sobie na to, żeby okazać gniew komukolwiek. To jest to, co Jezus później zrobi, kiedy będziemy czytać Ewangelię Mateusza w kazaniu na górze. I to tak naprawdę może być dla nas zasada związana z miłością. Po prostu kochajmy innych, kochajmy innych, wtedy nie będzie gniewu, wtedy nie będziemy w ogóle dochodzić do miejsca, w którym możemy wykazywać się nienawiścią, gniewem i prowadzić do konfliktów, które w niektórych przypadkach mogą się kończyć tragicznie. I oczywiście sądzę, że większość z nas aż tak daleko nigdy by się nie zapuściła, ale sądzę, że wszyscy ludzie, którzy kiedykolwiek dopuścili się czegoś takiego, w którymś momencie swojego życia powiedzieli, że nigdy do tego miejsca nie dojdą.

Więc bądźmy czujni. Zasada miłości. Następne: Nie będziesz cudzołożył. Matko, o tym to bym wam dopiero poopowiadał. Ja wiem, wiem, wiem.

Słuchaj, stary, no ale wiesz, o co chodzi. Co później powie Jezus. Jezus powie: Słuchajcie, wiecie, że jest napisane, nie będziesz cudzołożył, a ja wam mówię, że jeżeli nawet patrzysz pożądliwie na kobietę i pożądasz ją w swoim sercu, to tak, jakbyś popełnił z nią cudzołóstwo. Hu, hu, hu, to dopiero się robi. Powiem wam szczerze, okej, tutaj będę z wami bardzo szczery.

Wiem, że to będzie długi odcinek, ale zaszalejmy. Pamiętam, jak byłem na mszy w kolegiacie w Lesznie, usłyszałem te słowa z Ewangelii Mateusza, kiedy Jezus odniósł się do tego przykazania i pomyślałem: mam przerąbane. To był pierwszy moment, kiedy naprawdę spojrzałem na siebie i pomyślałem: ja nie jestem wcale taki dobry, jak mi się wydawało. Bo na wtedy, okej, dobra, mimo wszystko ktoś mógł powiedzieć: no dobra, ale miałeś dziewczynę, z którą nie spałeś, więc chyba spoko, nie? Okej, na tym poziomie może i spoko, ale jak wiecie, co było w mojej głowie.

I przyznam wam się, no to mnie zmiażdżyło, to mnie naprawdę zmiażdżyło. Dzięki Bogu, jestem Bogu bardzo wdzięczny za to. Hajtnąłem się w wieku 26 lat i moja żona jest jedyną moją partnerką. Zawsze nią była, zawsze nią będzie i tyle. I jeżeli ktoś powie: Stary, 26 lat?

Porąbało cię? Powiem wam tak: my dzisiaj nie narzekamy ani trochę. Co więcej, czekamy na naszego drugiego malucha, czyli wygląda na to, że radzimy sobie całkiem nieźle. Ani trochę nie było to dla nas problemem w naszej relacji. Co więcej, jakbyście spojrzeli sobie później na to, jaki się kształtuje odsetek rozwodów w przypadku ludzi, którzy pozwalają sobie na to, żeby iść do łóżka przed ślubem, żeby się sprawdzić i tak dalej, to wiecie, sorry, to nic nie sprawdza.

To absolutnie nic nie sprawdzi, czy jesteśmy dopasowani. Spoko, można się dopasować na luzie, uwierzcie mi. W każdym razie, wiem, że to jest może niepopularne przykazanie, ale no co tam, weźmy się za to, bo to jest przykazanie, które pozwoli ci na to, żebyś mógł mieć taki poziom intymności w swojej relacji małżeńskiej później, która daje ci pełnię bezpieczeństwa do tego, żeby cieszyć się czymkolwiek tam sobie nie chcecie się cieszyć. że to jest kompletny odjazd. I to jest bardzo ważne, bo to wpływa na jakość relacji. Kolejne przykazanie to będzie: nie będziesz kradł.

No i tutaj też znowu dosyć prosta sprawa, a sprawa jest tak naprawdę związana po raz kolejny z zaufaniem. Jeżeli ufam Bogu, ufam temu, że Bóg mnie będzie zaopatrywał, to nie będę korzystał z tego, co nie jest moje. Wezmę się do roboty, będę pracował dla dobra innych, dzięki temu będę mógł zarobić i jednocześnie będę mógł być później hojny, będę mógł się dzielić z innymi. A co kolejne: nie będziesz mówił przeciw bliźniemu twemu kłamstwa jako świadek. Zasada szczerości.

Bądźmy szczerzy, bo jeżeli jesteśmy szczerzy ze sobą, z innymi i z Bogiem, to przynosi ogromną wolność do naszego życia. Wyobraź sobie bycie nieszczerym, gadanie półsłówek, jakichś kłamstewek, jakiegoś niedopowiadania. Ty wiesz, że ściemniasz. Wiem wtedy, że żyję nieprawdzie, ale jeżeli mam bliskich ludzi, wobec których mogę być szczery, wobec których mogę się przyznać do błędów, to wtedy również moja relacja z Bogiem będzie na dużo lepszym poziomie, tak sobie powiedzmy, bo zwyczajnie będę mógł w uczciwości stanąć przed Bogiem i powiedzieć: Boże, znasz mnie, chcę być z Tobą szczery. I ostatnie: nie będziesz pożądał domu bliźniego swego.

I tutaj dalej mamy: nie będziesz pożądał żony bliźniego swego, ani jego niewolnika, ani niewolnicy, ani woła, ani osła, ani żadnej rzeczy, która należy do bliźniego twego. Zasada zadowolenia. Po prostu cieszmy się z tego, co mamy. Doceniajmy to, co mamy. Nie patrzmy na to, co mają inni, bo to nigdy do niczego dobrego nie prowadzi.

Nie porównujmy się z innymi. Ileż nasze relacje będą zdrowsze, kiedy będziemy umieli zadowolić się tym, co mamy, tym, co Bóg nam dał, tym, z czego możemy korzystać. Czego więcej trzeba, jeżeli umiemy żyć w zadowoleniu z tego, co mamy? Czy moglibyśmy mieć tak, że są rzeczy, które byśmy chcieli? Jasne, możemy chcieć, możemy mieć marzenia.

W naszym przypadku marzymy sobie o tym, żeby się przeprowadzić do większego domu z różnych powodów. Tej decyzji nie podjęliśmy na dzisiaj z powodu tego, że to okej, jest okej, mogłoby być lepiej, ale jesteśmy zadowoleni z tego, co mamy. To daje naprawdę ogromną ilość wolności i takiego zdrowia psychicznego, emocjonalnego w naszym życiu. Więc to jest dziesięć przykazań. Mam nadzieję, że to, o czym dzisiaj porozmawialiśmy, było dla was pomocne.

Może spojrzycie na nie w trochę inny sposób. Może właśnie spojrzycie na to z perspektywy niekoniecznie tego, że są to zasady, które mamy robić po to, żeby utrudnić sobie życie, bo ten Bóg wredny chce się nam mieszać w nasze życie i nam nie pozwala robić tego i tamtego. Nie, nie. To wszystko, co tutaj jest napisane. Moglibyśmy każdemu poświęcić osobną godzinkę chociaż, żeby sobie w miarę powierzchownie o każdym porozmawiać, ale to są zasady, które wpływają na lepszą relację z Bogiem, na lepsze relacje z ludźmi.

I tego wam wszystkim życzę, żebyście żyli w jak najlepszych relacjach, czystych, zdrowych, pełnych wolności, pełnych satysfakcji. A te zasady niech będą dla nas pewnym kierunkowskazem do tego, w jaki sposób możemy żyć ogromnym szczęściem i wolnością, które Bóg przygotował dla każdego, kto Jemu ufa. Mam nadzieję, że ten odcinek, choć najdłuższy, będzie dla was jakkolwiek pomocny, inspirujący, zachęcający i do usłyszenia w kolejnym odcinku. A jeżeli macie dodatkowe pytania, zapraszamy na stronę bibliawrok.pl, dołączcie do naszej grupy na Facebooku, zadawajcie pytania, podyskutujmy, a co. Mam nadzieję, że to sprawi, że lektura Biblii będzie dla nas jeszcze bardziej owocna do następnego odcinka.