Księga Estery: o czym jest, streszczenie i jak ją czytać

Księga Estery to krótka opowieść o tym, jak Żydzi rozproszeni po państwie perskim cudem uniknęli zagłady, a w głównych rolach występują Estera, jej opiekun Mardocheusz i zadufany w sobie urzędnik Haman. Jeśli pytasz, o czym jest Księga Estery, odpowiem tak: o odwadze, która jest potrzebna wtedy, gdy Boga nie widać, i o Bogu, który mimo to działa. I to jest w niej najciekawsze, bo Jego imię nie pada w tej księdze ani razu.

Ma dziesięć rozdziałów i czyta się ją jak dobrą powieść, w jakieś kilkanaście, może dwadzieścia parę minut. W podcaście proszę, żeby najpierw przeczytać ją samemu, bo opowiadam tam całą historię, a spoilerów jest sporo i szkoda by było odebrać sobie przyjemność z lektury.

O czym jest Księga Estery?

Akcja toczy się w Suzie, czyli w jednej ze stolic perskich królów, w pałacu władcy, który w Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej nazywa się Aswerus i rządzi stu dwudziestoma siedmioma prowincjami Est 1,1. To król znany z historii jako Kserkses. Żydzi mieszkają w jego państwie dlatego, że wcześniej zostali uprowadzeni z własnego kraju i duża część z nich nigdy do niego nie wróciła, więc żyją jako mniejszość wśród obcych. Księga Estery jest drugą w Biblii księgą nazwaną imieniem kobiety, po Księdze Rut, o której mówię w odcinku Jak Bóg zaplanował ratunek dla wszystkich.

Księga Estery: streszczenie w pięciu krokach

1. Uczty i nowa królowa (rozdziały 1-2). Król przez sto osiemdziesiąt dni pokazuje wszystkim, jaki jest bogaty i wspaniały Est 1,4. Na uczcie chce się jeszcze pochwalić urodą królowej Waszti, ale ona odmawia przyjścia Est 1,12, więc zostaje odsunięta, a król szuka nowej żony. Wybór pada na Esterę, młodą Żydówkę wychowaną przez Mardocheusza Est 2,17.
2. Haman knuje (rozdział 3). Król wywyższa Hamana ponad wszystkich swoich urzędników, a Mardocheusz jako jedyny nie klęka przed nim Est 3,2. Haman jest tym tak dotknięty, że postanawia zniszczyć nie tylko jego, ale cały jego naród, i rzuca los, zwany Pur, żeby wybrać dzień zagłady Żydów Est 3,7.
3. Estera idzie do króla (rozdziały 4-5). Wejście do króla bez wezwania grozi śmiercią, chyba że król wyciągnie w stronę przychodzącego złote berło Est 4,11. Estera prosi ludzi, żeby pościli razem z nią, a potem idzie. Król okazuje jej łaskę Est 5,2, a ona zaprasza go razem z Hamanem na ucztę. Haman w tym czasie każe postawić szubienicę dla Mardocheusza Est 5,14.
4. Odwrócenie losów (rozdziały 6-7). Król nie może spać, więc każe czytać sobie kroniki, i wtedy okazuje się, że Mardocheusz nigdy nie dostał nagrody za ujawnienie spisku na życie króla Est 6,1-3. Haman, przekonany, że chodzi o niego, sam układa plan uhonorowania, a potem musi go wykonać dla Mardocheusza Est 6,11. Na drugiej uczcie Estera mówi królowi prawdę, a Haman kończy na szubienicy, którą sam przygotował Est 7,10.
5. Ocalenie i Purim (rozdziały 8-10). Królewskiego dekretu nie da się cofnąć, więc Mardocheusz i Estera piszą drugi, który pozwala Żydom się bronić Est 8,11. Zagłada nie dochodzi do skutku, a pamięć o tych dniach ma żyć w święcie Purim, którego nazwa pochodzi właśnie od rzuconego przez Hamana losu Est 9,26. Mardocheusz kończy jako drugi po królu Est 10,3.

Księga bez imienia Boga: kto tu tak naprawdę działa?

W tej księdze nie ma ani modlitwy, ani żadnego zdania o Bogu, a jednak czytając ją, co chwilę ma się ochotę powiedzieć: ale zbieg okoliczności. Mardocheusz akurat słyszy o spisku na króla. Król akurat tej jednej nocy nie może spać i akurat czyta mu się ten fragment kroniki, w którym jest mowa o Mardocheuszu. A Haman akurat wchodzi wtedy, kiedy król zastanawia się, jak uczcić człowieka, i akurat myśli, że chodzi o niego. Jeśli zbierzesz te wszystkie „akurat” razem, trudno uwierzyć, że to tylko przypadek.

I to jest chyba główna lekcja tej księgi: Bóg nie musi być wymieniony z imienia, żeby działać. Działa za kulisami, przez ludzi i w ludziach, nawet kiedy nikt o Nim głośno nie mówi. Całą opowieść omawiam w odcinku Księga przypadków i zbiegów okoliczności.

„Kto wie, czy nie na taki czas jak ten”: najsłynniejsze zdanie Księgi Estery

Najbardziej znane słowa tej księgi wcale nie padają z ust Estery, tylko Mardocheusza. Estera boi się iść do króla, bo wie, czym to grozi, więc on odpowiada jej przez posłańca:

Jeśli bowiem ty całkowicie będziesz milczeć w tym czasie, uwolnienie i wybawienie dla Żydów przyjdzie z innego miejsca, ale ty i dom twego ojca zginiecie. A kto wie, czy nie na tę właśnie chwilę dostąpiłaś godności królestwa?

W wielu wydaniach pada tu sformułowanie „na taki czas jak ten”, ale sens jest ten sam. Dla mnie najciekawsze jest to, że Mardocheusz nie mówi: Bóg cię tam postawił, tylko mówi: kto wie. Estera trafiła do pałacu przez coś w rodzaju królewskiego castingu, który wcale nie musiał być dla niej radosnym przeżyciem, a teraz nagle okazuje się, że ma wpływ, którego nikt inny z jej narodu nie ma.

Odpowiedź Estery jest równie krótka i bardzo stanowcza:

Idź, zbierz wszystkich Żydów, którzy się znajdują w Suzie, i pośćcie za mnie, nie jedzcie ani nie pijcie przez trzy dni, nocą i dniem. Ja także i moje służące będziemy pościć, a potem wejdę do króla, choć to niezgodne z prawem. A jeśli zginę, to zginę.

Estera jest twarzą tej historii, ale uważam, że to Mardocheusz jest jej reżyserem, bo to on mówi jej, co ma robić, i to on ostrzega ją, co się stanie, jeśli zamilknie. Bez niego tej sceny po prostu by nie było.

Haman i stary dług: skąd się wzięła ta nienawiść?

Haman nie jest przypadkowym złoczyńcą, który pojawia się znikąd. Uwspółcześniona Biblia Gdańska nazywa go Agagitą Est 3,1, a to przypomina Agaga, króla Amalekitów, czyli dawnych wrogów Izraela, którego w Pierwszej Księdze Samuela oszczędził król Saul, choć miał tego nie robić 1 Sm 15,9. Dla Saula był to początek końca jego panowania. O tej scenie mówię w odcinku Co naprawdę podoba się Bogu.

Jest tu jeszcze jedno ciekawe połączenie. Mardocheusz pochodził z pokolenia Beniamina, a w jego rodowodzie pojawia się Kisz Est 2,5, czyli dokładnie tak samo, jak miał na imię ojciec Saula 1 Sm 9,1-2. To nie znaczy, że Mardocheusz i Estera byli potomkami Saula, bo Kisz mógł mieć innych synów, ale to ta sama rodzina plemienna. Wygląda więc na to, że to, co kiedyś zawalił jeden Beniaminita, po latach naprawia dwoje innych.

Mnie to uczy tego, że fragment Biblii, który zaskakuje albo się nie podoba, bardzo często wyjaśnia się w zupełnie innym miejscu. Dlatego warto znać całość, a nie tylko pojedyncze historie wyrwane z kontekstu.

Czy Estera istniała naprawdę?

To pytanie pojawia się bardzo często, więc poświęciłem mu osobny odcinek: Czy historia Estery faktycznie się wydarzyła. Moje uczciwe podsumowanie wygląda tak: co do króla Kserksesa nikt nie ma wątpliwości, znaleziono nawet jego pałac, natomiast o samej Esterze historycy nie piszą. Tylko że Herodot, czyli grecki historyk, od którego wiemy najwięcej o tamtych czasach, opisywał wojny grecko-perskie i trudno się spodziewać, że zajmowałaby go żydowska królowa. Historycy, i dawni, i dzisiejsi, mają swoje cele i swoje uprzedzenia, więc brak wzmianki to jeszcze nie dowód na to, że czegoś nie było.

Druga sprawa to zwoje znad Morza Martwego, czyli bardzo stare rękopisy, w których znaleziono prawie wszystkie księgi Starego Testamentu, ale nie ma wśród nich Estery. Pomysłów, dlaczego tak jest, jest kilka: mógł to być zwykły przypadek, mogło chodzić o brak Bożego imienia, którego nie wolno było niszczyć, albo o to, że księga mogła nie być tam wtedy jeszcze znana. Ja się takich pytań nie boję, bo Biblia sama się dobrze obroni.

Kto napisał Księgę Estery i jak ją czytać

Nie wiemy, kto ją napisał. Wiemy natomiast, że Mardocheusz spisał te wydarzenia i rozesłał listy do Żydów w całym państwie Est 9,20, więc jego zapiski mogły posłużyć autorowi jako źródło, ale to tylko możliwość, a nie pewność. Przy czytaniu pomogą ci dwie rzeczy:

• Nie szukaj Boga w zdaniach, szukaj Go w zbiegach okoliczności. Księga celowo nic o Nim nie mówi, a ułożenie wydarzeń mówi samo za siebie.
• Pamiętaj, że to opis, nie instrukcja. Zakończenie jest brutalne, bo Żydzi pokonują swoich napastników Est 9,5, ale księga opisuje tamten świat, a nie daje nam wzoru do naśladowania.

Co z tego dla mnie dzisiaj

Twoje miejsce nie jest przypadkowe. Pomyśl o swojej rodzinie, swoim mieście i pracy, w której jesteś, i zadaj sobie pytanie, po co Bóg mógł cię tam postawić i kogo możesz dzięki temu ocalić albo wesprzeć. Być może jesteś tam, gdzie jesteś, właśnie po to, żeby przez twoje życie ktoś mógł zbliżyć się do Boga.

Odwaga to nie brak strachu. Estera się boi i doskonale wie, że może zginąć, a mimo to idzie, bo cena milczenia jest wyższa niż cena ryzyka. Warto sobie zadać pytanie: kiedy ostatnio zrobiłem coś odważnego, choć się bałem?

Bóg dotrzymuje obietnic także wtedy, gdy Go nie widać. Gdyby plan Hamana się powiódł, naród, z którego miał przyjść Mesjasz, przestałby istnieć, a razem z nim cała historia zbawienia. Św. Paweł pisze, że wszystko współdziała dla dobra tych, którzy miłują Boga Rz 8,28, a Księga Estery jest tego bardzo dobrym przykładem.

Posłuchaj w podcaście

Dzień 239 · Księga Estery 1-5Księga przypadków i zbiegów okolicznościRozdziały 1-5: cała historia Estery, Mardocheusz jako reżyser akcji i związek Hamana z Agagiem.

Dzień 240 · Księga Estery 6-10Czy historia Estery faktycznie się wydarzyłaRozdziały 6-10: król Kserkses, brak Estery w zwojach znad Morza Martwego i uczciwe podejście do trudnych pytań o Biblię.

Jeśli chcesz przeczytać Księgę Estery razem z nami, a potem iść dalej przez całe Pismo Święte, zajrzyj do planu czytania Biblii.

Księga Estery: tekst rozdział po rozdziale

Pierwsza wersja tego artykułu była inspirowana tekstem z OverviewBible. Obecna wersja powstała po naszej redakcji i została rozbudowana o treści z podcastu. Fragmenty Pisma Świętego pochodzą z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (Fundacja Wrota Nadziei, licencja CC BY-ND 4.0).