Księga Jeremiasza: o czym jest, streszczenie i jak ją czytać

Księga Jeremiasza to księga proroka, który przez około czterdzieści lat ostrzegał Jerozolimę przed upadkiem, a kiedy do tego upadku w końcu doszło, mówił ludziom, że to jeszcze nie koniec historii. Jeśli pytasz, o czym jest księga Jeremiasza, moja najkrótsza odpowiedź brzmi tak: o Bogu, który nie odwraca się od ludzi, chociaż oni odwrócili się od Niego, i który obiecuje nowe przymierze, w którym to On sam zmieni ludzkie serca.

Uprzedzam od razu, że to jedna z cięższych ksiąg Pisma Świętego. Jeremiasza nazywa się prorokiem płaczącym i w odcinku wstępnym mówię wprost, że będzie smutno. Ale właśnie w tej księdze jest kilka fragmentów, które możesz znać z plakatów i magnesów na lodówkę, tylko prawie nikt nie czyta ich w kontekście, w którym zostały napisane, a to zmienia naprawdę dużo.

Księga Jeremiasza: o czym jest i kim był prorok

Jeremiasz żył w czasach, gdy Królestwo Północne, czyli dziesięć plemion Izraela, zniknęło już z mapy, a nad Judą, która jeszcze się trzymała, wisiało zagrożenie ze strony Babilonu. To drugi z tak zwanych proroków większych, a od Izajasza dzieli go grubo ponad sto lat. O Izajaszu opowiadam we wstępie do Księgi Izajasza. Jeremiasz pisał krótko przed zdobyciem Jerozolimy i żył jeszcze wtedy, gdy część ludu była już na wygnaniu. W tym samym czasie działali prorocy Sofoniasz, Habakuk, Ezechiel i Daniel. Ten ostatni czytał potem księgę Jeremiasza i na jej podstawie liczył lata spustoszenia Jerozolimy Dn 9,2, co pokazuje, że już wtedy traktowano ją jako Boże słowo. Tradycja przypisuje Jeremiaszowi także Lamentacje, czyli krótką księgę płaczu nad zburzoną Jerozolimą.

Samo przesłanie jest proste: ludzie, nawróćcie się, wróćcie do Boga. Problem w tym, że nikt nie chce tego słuchać. Prorocy, którzy mówili miłe rzeczy, mieli o wiele większe wzięcie niż ten jeden, który mówił, jak jest naprawdę. Warto też wiedzieć, że księga ma 52 rozdziały i nie jest ułożona chronologicznie, więc czasem trzeba się trochę zorientować, w którym momencie historii jesteśmy, zanim zrozumiemy, o co chodzi w danej scenie.

Księga Jeremiasza: streszczenie i plan

1. Powołanie (rozdział 1). Bóg wybiera Jeremiasza na proroka dla narodów, a ten tłumaczy się, że jest na to za młody.
2. Zarzuty wobec Jerozolimy (rozdziały 2-25). Bóg wspomina piękny początek swojej relacji z ludem i pyta, co takiego złego w Nim znaleźli, że od Niego odeszli.
3. Lud odrzuca ostrzeżenia (rozdziały 26-28). Jeremiasz przemawia, a ludzie zwyczajnie mają go gdzieś.
4. Nadzieja (rozdziały 29-35). List do wygnańców w Babilonie, Księga Pocieszenia i obietnica nowego przymierza.
5. Upadek Jerozolimy (rozdziały 36-45). Spalony zwój, cysterna, zdobycie miasta i ucieczka do Egiptu wbrew temu, co radził Bóg.
6. Słowa o narodach (rozdziały 46-51). Bóg ma coś do powiedzenia także sąsiadom Izraela i samemu Babilonowi.
7. Epilog (rozdział 52). Historyczne podsumowanie, które mimo wszystko kończy się nutą nadziei.

Po drodze dzieje się dokładnie to, co zapowiadał Jeremiasz: Babilończycy zdobywają miasto, a od ich pierwszego ataku na Judę do ostatecznego zniszczenia Jerozolimy mija trzynaście lat, więc ludzie mieli naprawdę sporo czasu, żeby się opamiętać. Ostatni król, Sedekiasz, dostał nawet konkretną radę, jak ocalić życie, ale zrobił po swojemu i skończył tragicznie Jr 52,8-11.

Powołanie Jeremiasza: „jestem za młody”

Najbardziej znany początek tej księgi to scena, w której Bóg mówi do proroka:

Zanim ukształtowałem cię w łonie, znałem cię, zanim wyszedłeś z łona, uświęciłem cię i ustanowiłem prorokiem dla narodów. Wtedy powiedziałem: Ach, Panie BOŻE! Oto nie umiem mówić, bo jestem dzieckiem. Ale PAN powiedział do mnie: Nie mów: Jestem dzieckiem. Pójdziesz bowiem, do kogokolwiek cię poślę, i będziesz mówił, cokolwiek ci rozkażę. Nie bój się ich twarzy, bo ja [jestem] z tobą, aby cię wybawić, mówi PAN.

Ta wymówka jest mi bardzo bliska, bo znam ją dobrze: no ale co ja tam wiem, komu ja niby mogę pomóc. Mojżesz wymyślał bardzo podobne wymówki, kiedy tłumaczył Bogu, że nie umie mówić Wj 4,10-12. W odcinku O co chodzi w Księdze Jeremiasza mówię, że jeśli podjąłeś decyzję, żeby iść za Jezusem, to jesteś już dalej niż ktoś, kto jeszcze jej nie podjął, i masz coś, czym możesz się z nim podzielić, nawet jeśli wydaje ci się, że wiesz niewiele. A odpowiedź Boga jest dziś taka sama jak wtedy: nie bój się, jestem z tobą.

Jeremiasz 29,11: „znam plany, które mam wobec was”

To jeden z najczęściej cytowanych wersetów w całej Biblii, więc warto wiedzieć, do kogo został napisany. To nie jest list do kogoś, kto szuka motywacji na poniedziałek, tylko do ludzi wywiezionych do Babilonu, którzy stracili dom, świątynię i ziemię, i zadawali sobie pytanie, czy Bóg w ogóle jeszcze o nich pamięta.

Gdyż ja znam myśli, które mam o was, mówi PAN: myśli o pokoju, a nie o utrapieniu, aby zapewnić wam koniec, jakiego oczekujecie. Wtedy będziecie mnie wzywać, pójdziecie i będziecie modlić się do mnie, a ja was wysłucham; Będziecie mnie szukać i znajdziecie [mnie], gdy będziecie szukać całym swym sercem.

Kilka wersetów wcześniej Bóg mówi im, co mają robić w Babilonie: budować domy, zakładać rodziny i zabiegać o pokój dla miasta, do którego zostali uprowadzeni Jr 29,5-7. Zobacz, w jakiej sytuacji byli ci ludzie. Mogli się po prostu wtopić w otoczenie i zapomnieć, kim są, albo zacząć z tym otoczeniem walczyć. Bóg wskazuje im trzecią drogę: żyjcie normalnie, według swoich wartości, i nie siedźcie z założonymi rękami, czekając, aż ktoś was wyzwoli. Rozkładam to w odcinku Jak żyć w świecie, który nas nie rozumie. Czyli Bożych planów nie trzeba przeczekiwać, tylko trzeba w nich żyć, tu i teraz.

Nowe przymierze: Jeremiasz 31,31-34

Rozdziały 30 i 31 nazywa się Księgą Pocieszenia, bo po całym tym dramacie wreszcie łapiemy tu oddech, a w środku jest zdanie, na którym opiera się potem cała myśl o nowym przymierzu:

Ale takie będzie przymierze, które zawrę z domem Izraela po tych dniach, mówi PAN: Włożę moje prawo w ich wnętrzu i wypisze je na ich sercach. I będę ich Bogiem, a oni będą moim ludem. I nikt nie będzie już uczył swego bliźniego ani nikt swego brata, mówiąc: Poznaj PANA, bo wszyscy będą mnie znali, od najmniejszego aż do największego z nich, mówi PAN. Przebaczę bowiem ich nieprawość, a ich grzechów nigdy więcej nie wspomnę.

Dla mnie najważniejsze w tym fragmencie jest to, kto tu działa. Przy starym przymierzu to ludzie mieli się starać, a wiemy już z całej historii Izraela, jak to się skończyło. Teraz Bóg mówi, że to On coś zrobi: włoży prawo w ludzkie serca i przebaczy. Słowo „testament” można zresztą przetłumaczyć jako „przymierze”, stąd mówimy o Starym i Nowym Przymierzu. Jezus w czasie ostatniej wieczerzy powiedział o kielichu, że jest nowym przymierzem w Jego krwi Łk 22,20. Te słowa słyszymy do dziś na każdej Mszy 1 Kor 11,25, a List do Hebrajczyków cytuje Jeremiasza prawie w całości Hbr 8,8-12. Więcej o tym mówię w odcinku Bóg przygotował coś nowego.

Upadek Jerozolimy, spalony zwój i Ebed-Melek

Druga połowa księgi to historie, które trudno zapomnieć. Bóg każe Jeremiaszowi spisać swoje słowa na zwoju, a król Jehojakim słucha, jak ten zwój jest mu czytany, i wrzuca go do ognia kawałek po kawałku Jr 36,23. Jak na ironię, był to syn Jozjasza, czyli króla, który kiedyś tak bardzo przejął się odnalezionym zwojem prawa, że zaczął reformować cały kraj. W odcinku Czy będę gotowy posłuchać przyznaję, że sam przez lata unikałem czytania Biblii, bo wolałem nie wiedzieć, co tam jest, i mieć wymówkę: no nie wiedziałem. Bożego słowa nie da się jednak unieważnić, spalając papier, i Jeremiasz po prostu spisał je na nowo Jr 36,32.

Mój ulubiony bohater tej księgi to ktoś, kogo bardzo łatwo przeoczyć. Książęta wrzucają Jeremiasza do cysterny, czyli do głębokiego zbiornika na wodę, w którym było już tylko błoto, a król mówi im w praktyce „róbcie, co chcecie”. Wtedy do króla idzie Ebed-Melek, cudzoziemiec i urzędnik z jego dworu, ryzykuje życiem i dostaje zgodę na ratunek. Do wyciągnięcia proroka używa starych szmat i lin, czyli tego, co akurat miał pod ręką Jr 38,10-13. Bóg obiecał mu potem, że go ocali, bo mu zaufał Jr 39,17-18. Dla mnie to opowieść o tym, jak zostać bohaterem: działaj od razu i użyj tego, co masz, zamiast czekać na idealne warunki. Opowiadam ją w odcinku Jak stać się bohaterem.

Jak czytać księgę Jeremiasza i na co uważać

• Nie wyrywaj wersetów z kontekstu. Jeremiasz 29,11 brzmi zupełnie inaczej, kiedy znasz cały list do wygnańców i wiesz, w jakiej sytuacji byli jego adresaci.
• Nie szukaj w niej tylko potwierdzenia swoich planów. W rozdziale 42 ludzie proszą o Boże słowo i obiecują, że go posłuchają, a potem odrzucają odpowiedź, bo nie jest taka, jakiej chcieli Jr 42,6. Ostrzegam przed tym w odcinku Jak nie powinniśmy czytać Biblii.
• Szukaj nadziei obok ostrzeżeń. Prawie przy każdym sądzie jest też szansa powrotu, na przykład Jr 3,14-15. Bóg nie spieszy się z wyciąganiem konsekwencji, co dobrze podsumowuje List św. Piotra 2 P 3,9.
• Nie zrażaj się mocnymi obrazami. Bóg opisuje swoją relację z ludem jak miłość czasów narzeczeństwa Jr 2,2 i przeżywa zdradę bardzo emocjonalnie. W odcinku z rozdziałów 10 do 13 wskazuję zdanie, w którym sam Bóg płacze w skrytości nad pychą swojego ludu Jr 13,17.
• Pamiętaj, że Bóg używa zaskakujących środków. Nabuchodonozora, króla Babilonu, nazywa swoim sługą Jr 25,9. To nie znaczy, że był on dobrym człowiekiem, tylko że Bóg potrafi wykorzystać do swoich celów nawet kogoś takiego.

Co z tego dla mnie dzisiaj

Nie szukaj wymówek. Jeśli masz poczucie, że jesteś za młody, za mało wiesz albo za mało umiesz, przypomnij sobie Jeremiasza. Bóg nie obiecał mu, że będzie łatwo, tylko że będzie z nim, i to wystarczyło mu na czterdzieści lat trudnej służby.

Żyj tu, gdzie Bóg cię postawił. Zabiegaj o dobro miasta, pracy i rodziny, w których jesteś, i módl się za nie, tak jak Bóg kazał wygnańcom w Babilonie. Nie musisz ani udawać, że jesteś taki jak wszyscy, ani toczyć wojny z całym światem.

Weź Boże słowo na serio. Najgorszy sposób, żeby się od niego uwolnić, to udawać, że się go nie słyszało, tak jak zrobił to Jehojakim ze swoim nożem i ogniem. Spróbuj przeczytać choć jeden fragment i zrobić z nim jedną konkretną rzecz.

Nie jesteś skreślony. Jeremiasz zapowiada nowe przymierze, w którym Bóg przebacza i nie wspomina już grzechów. W odcinku o nowym przymierzu opowiadam, że sam kiedyś powiedziałem Bogu prostą modlitwę: nie dam rady sam, prowadź moje życie. Od tej pory moje życie naprawdę się zmieniło. Taka droga jest otwarta dla każdego, kto przyjdzie do Niego z zaufaniem.

Posłuchaj w podcaście

Dzień 134 · Księga Jeremiasza 1-3O co chodzi w Księdze JeremiaszaWprowadzenie do księgi, powołanie proroka i wymówka „jestem za młody”.

Dzień 137 · Księga Jeremiasza 10-13Czy Bóg może przeżywać emocjeBóg płacze nad swoim ludem i co z tego wynika.

Dzień 141 · Księga Jeremiasza 26-29Jak żyć w świecie, który nas nie rozumieJeremiasz 29,11 we właściwym kontekście i trzecia droga na wygnaniu.

Dzień 142 · Księga Jeremiasza 30-31Bóg przygotował coś nowegoKsięga Pocieszenia i nowe przymierze.

Dzień 144 · Księga Jeremiasza 35-37Czy będę gotowy posłuchaćRekabici i król, który spalił zwój.

Dzień 145 · Księga Jeremiasza 38-41Jak stać się bohateremEbed-Melek ratuje Jeremiasza z cysterny.

Dzień 146 · Księga Jeremiasza 42-45Jak nie powinniśmy czytać BibliiCo się dzieje, gdy w Piśmie szukamy tylko potwierdzenia własnych planów.

Dzień 149 · Księga Jeremiasza 51-52Najważniejsze lekcje z księgi IzajaszaPodsumowanie całej księgi: sąd, cierpliwość Boga i nowe przymierze.

Księdze Jeremiasza poświęciłem szesnaście odcinków, a pozostałe znajdziesz na liście wszystkich odcinków o Księdze Jeremiasza.

Jeśli chcesz przeczytać księgę Jeremiasza razem z nami, a potem iść dalej przez całe Pismo Święte, zajrzyj do planu czytania Biblii.

Księga Jeremiasza: tekst rozdział po rozdziale

Pierwsza wersja tego artykułu była inspirowana tekstem z OverviewBible. Obecna wersja powstała po naszej redakcji i została rozbudowana o treści z podcastu. Fragmenty Pisma Świętego pochodzą z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (Fundacja Wrota Nadziei, licencja CC BY-ND 4.0).